ଶଷସେଷୁ ଵିଵୃତାଂ ତୁ ହକାରେ ସଂଵୃତାଂ ଵିଦୁଃ
'ଷ' ଓ 'ସ' ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ରୂପ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; 'ହ' ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ରୂପ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ଇକାରଂ ଚାପ୍ଯୁକାରଂ ଗ୍ରସ୍ତଦୋଷଂ ତଥୈଵ ଚ
'ଇ' ଓ 'ଉ' ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଦୋଷ ଲାଗିଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଅଥ ସାନ୍ତିକ ଚ ନଙ୍ମସାନୁସ୍ଵାରଂ ଘୁଟତଂ ଚ
ପରେ ଶେଷ ନାସିକା, ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ଘୁଟା ନାସିକା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଯସ୍ଯା ଲକ୍ଷଣମୁକ୍ତଂ ଯା ତ୍ଵନ୍ଯା ସା ସ୍ମୃତା ଵିପୁଲା
ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅନ୍ୟଟି 'ବିପୁଳା' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ତତ୍ସଂଯୋଗୋତ୍ତରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଗୁରୁଦାର୍ଘାକ୍ଷରାଣି ତୁ
ଏପରି ଯୋଗ ହେବା ପରେ, ଗୁରୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଵିଵୃତ୍ତିର୍ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵାରସ୍ଯୈଵାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଖୋଲା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସ୍ୱର ଅଗ୍ରରେ ରହିଥାଏ।
ଅଷ୍ଟପ୍ରକାରଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପଦାନାଂ ସ୍ଵରଲକ୍ଷଣମ୍
ପଦଗୁଡିକର ସ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯୋଦାତ୍ତଂ ସ୍ଵରିତଂ ଦ୍ଵିରୁଦାତ୍ତମିତ୍ଯେତା ଅଷ୍ଟୌ ପଦସଂଜ୍ଞାଃ
ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ, ସ୍ୱରିତ, ଦ୍ୱି ଉଦାତ୍ତ — ଏହି ଅଷ୍ଟ ପଦର ନାମ।
ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଚଯସ୍ଥାନ୍ଯୁପୋଦାତ୍ତଂ ନିହନ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଯେଉଁଠି ଏକାଠି ରଖାଯାଇଛି, ସେଠି ଆରମ୍ଭ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଲାଗିଥାଏ।
ସ୍ଵରିତଃ କେଵଲୋ ଯତ୍ର ମୃଦୁସ୍ତତ୍ର ନିପାତଯେତ୍
ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱରିତ ଅଛି, ସେଠି ମୃଦୁ ସ୍ୱର ଲାଗିବା ଉଚିତ।
ଅତ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଶ୍ରେଯଃ ଖଲୁ ଵୈଶ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତୋଚ୍ଚାରଣା ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିଦ୍ଵର୍ଣସ୍ଯ କରଣଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତତ୍ର ଵୋଢଵ୍ଯାକରଣଂ ହି ତଦାତ୍ମକମ୍
ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ: ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିଶ୍ଚୟ ଭାଇଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ; ଯଦି କୌଣସି ଅକ୍ଷରର ଉଚ୍ଚାରଣ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଏହାର ନିଜ ଵ୍ୟାକରଣ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସାମସୁ ନିଭୃତଂ କରଣଂ ସ୍ଵରସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାନ୍ନୈଵ ଜାନୀଯୁଃ
ସାମଗାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ; ସ୍ୱରର ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଏହା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ଜୀର୍ଣୋ ହାରଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ଖଲୂଷସିନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚିନ୍ତଯେତ୍
ମାଳା ଜରା ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଯାଵଦ୍ଵାସଂତିକୀ ରାତ୍ରିର୍ମଧ୍ଯମା ପର୍ଯୁପସ୍ଥିତା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବାର ରାତି, ମଧ୍ୟମ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵାଗ୍ଯତଃ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଭକ୍ଷଯେଦ୍ଦ୍ଵତଧାଵନମ୍
ସକାଳେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉଠି, ନିଜ କଥାକୁ ଦମ୍ୟ କରି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚାଉଳ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵେ କଣ୍ଟକିନଃ ପୁଣ୍ଯାଃ କ୍ଷୀରିଣଶ୍ଚ ଯଶସ୍ଵିନଃ
ସମସ୍ତ କାଁଟା ଥିବା ଗଛ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗଛ ମଧ୍ୟ ମହିମାବାନ।
ଵର୍ଣାଂଶ୍ଚ କୁରୁତେ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରାଚୀନୌଦଵତିର୍ଯଥା
ଯେପରି ଜଣେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ନଦୀକୁ ଠିକ ଭାବରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେପରି ଭଲ ଭାବରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନିମେଧାଜନନ୍ଯେଷା ସ୍ଵରଵର୍ଣକରୀ ତଥା
ଏହି ଗୁଡିକ ଅଗ୍ନି-ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଠିକ ଭାବରେ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ପୀତ୍ଵା ମଧୁଂ ଘୃତଂ ଚୈଵ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ତତୋ ଵଦେତ୍
ମଧୁ ଓ ଘିଅ ପିଇ, ଶୁଚି ହେଇ, ପରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତମନ୍ତ୍ରାନତିକ୍ରମ୍ଯ ଯଥେଷ୍ଟାଂ ଵାଚମୁତ୍ସୃଜେତ୍
ସାତି ମନ୍ତ୍ର ଛାଡି ନାହିଁ, ଚାହିଁଥିବା ଭାବରେ କଥା କହିପାରିବ।
ସ୍ଵରଵ୍ଯଣ୍ଡଜନମାଧୁର୍ଯଂ ଲୁପ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଅକ୍ଷର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ମାଧୁର୍ୟ ହରାଇଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କୁତୀର୍ଥାଦାଗତଂ ଦଗ୍ଧମପଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ଭକ୍ଷିତମ୍ ନ ତସ୍ଯ ପରିମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି ପାପାହେରିଵ କିଲ୍ବିଷାତ୍
ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନରୁ ଆଣିଥିବା, ପୋଡ଼ିଯାଇଥିବା, କିମ୍ବା ଭୁଲ ଅକ୍ଷରରେ ଭକ୍ଷଣ କରାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟର ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପାପୀ ତାଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁସ୍ଵରେଣ ସ୍ଵଵକ୍ରେଣ ପ୍ରଯୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ରାଜତି ନ ତକାଲୋ ନ ଲଂବୋଷ୍ଟୋ ନ ଚ ସର୍ଵାନୁନାସିକଃ
ମଧୁର ଓ ନିଜର ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ରହ୍ମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ତାହା ଚମକେ, ନାକର ଶବ୍ଦ, ମୋଟା ଠୋଡ଼, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ନାସିକା ଶବ୍ଦରେ ନୁହେଁ।
ଗଦ୍ଗଦୋ ବଦ୍ଧଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ପ୍ରଯୋଗାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ଯେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହେ କିମ୍ବା ଜିହ୍ବା ଅଟକିଯାଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଧି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରିବେ।
ସ ତୁ ଵର୍ଣାନ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଦେତୋଷ୍ଠଂ ଯସ୍ଯ ଶୋଭନମ୍
କିନ୍ତୁ ଭଲ ଠୋଡ଼ ଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଲସାଶ୍ଚ ସରୋଗାଶ୍ଚ ଯେଷାଂ ଚ ଵିସୃତଂ ମନଃ
ଯେମାନେ ଅଳସ, ରୋଗୀ, କିମ୍ବା ମନ ଭାଗିଯାଇଛି—
ଶନୈରଧ୍ଵସୁ ଵର୍ତେତ ଯୋଜନାନ୍ନ ପରଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ସେମାନେ ଦୀରେ ଦୀରେ ପଥରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ, ଏକ ଯୋଜନା ଠାରୁ ଅଧିକ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅଗଚ୍ଛନ୍ଵୈନତେଯୋ ଽପି ପଦମେକଂ ନ ଗଚ୍ଛତି
ଗରୁଡ଼ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଚାଲିନାହିଁ, ତେବେ ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଯାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ବଧିରସ୍ଯେଵ ଜଲ୍ପସ୍ଯ ଵିଦଗ୍ଧା ଵାମଲୋଚନା
ଏହା ଏକ ବଧିର ବ୍ୟକ୍ତିର କଥା ଭଳି, କିମ୍ବା ଚତୁର ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବା ଶତ୍ରୁ ନାୟିକାର କଥା ଭଳି।
ଅପି ରୂପସହସ୍ରେଷୁ ସଂଦେହେଷ୍ଵେଵ ଵର୍ତତେ
ସହସ୍ର ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସନ୍ଦେହରେ ରହିଥାଏ।