ସ୍ଵରାନ୍ତଂ ତାଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଦନ୍ଯଵ୍ଦ୍ଯକ୍ତମୂଷ୍ମଣଃ
ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଅଛି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଉଷ୍ମ ବ୍ୟତୀତ, ଏହାକୁ 'ସ୍ୱରାନ୍ତ' ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସ୍ଥାନମାପନ୍ନାଃ ଶଷସପ୍ରତ୍ଯଯା ଯଦି
ଯଦି 'ଶ', 'ଷ', 'ସ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି,
ନ ଚୈତାନ୍ପ୍ରତିଜାନୀଯାଦ୍ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯଃ କ୍ଷୁରୋପ୍ସରାଃ
ତେବେ ସେଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳରେ କୁହାଡିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହିଁ ।
ଋଚଃ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଵୃତ୍ତାସ୍ତୁ ପାଦାସ୍ତ୍ଵକ୍ଷରମାନତଃ
ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର ଛନ୍ଦ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପଦଗୁଡିକ ଅକ୍ଷର ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ ।
ପ୍ରତ୍ଯଯେତ ସହାରେଫମିମୀତେ ସ୍ଵରଭକ୍ତଯା
ପ୍ରତ୍ୟୟ ଏବଂ ରେଫ ସହିତ ସ୍ୱର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ ।
ଵିଦ୍ଯାଲ୍ଲଘୁମୃକାରଂ ତୁ ଯଦି ତୂଷ୍ମାଣସଂଯୁତଃ
ଯଦି ମୃଦୁ 'ଋ' ଉଷ୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ ।
ଗୁରୁଵର୍ଣଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୃଚଂ ଚାତ୍ର ନିଦର୍ଶନମ୍
ଗୁରୁ ଅକ୍ଷରଟି ଜଣା ଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତିନି ପଦର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି।
ନିରୃତିପଞ୍ଚମା ହ୍ଯତ୍ର ଋକାରା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମଟି ନିରୃତି; 'ଋ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇଉଵର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ହୀନା କ୍ଵଚିଦେକପଦାକ୍ରମଵିଯୁକ୍ତା
କେବେ କେବେ 'ଇ' ଓ 'ଉ' ଅକ୍ଷର ନଥିଲେ, ପଦଟି ଏକା ଏକା ଅନୁକ୍ରମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵରୋଦା ଵ୍ଯଞ୍ଜନୋଦା ଚ ଵିହିତାକ୍ଷରଚିନ୍ତକୈଃ
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅକ୍ଷର ଚିନ୍ତା କରି, ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁଇଟି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଶଷସେଷୁ ଵିଵୃତାଂ ତୁ ହକାରେ ସଂଵୃତାଂ ଵିଦୁଃ
'ଷ' ଓ 'ସ' ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ରୂପ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; 'ହ' ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ରୂପ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ଇକାରଂ ଚାପ୍ଯୁକାରଂ ଗ୍ରସ୍ତଦୋଷଂ ତଥୈଵ ଚ
'ଇ' ଓ 'ଉ' ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଦୋଷ ଲାଗିଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଅଥ ସାନ୍ତିକ ଚ ନଙ୍ମସାନୁସ୍ଵାରଂ ଘୁଟତଂ ଚ
ପରେ ଶେଷ ନାସିକା, ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ଘୁଟା ନାସିକା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଯସ୍ଯା ଲକ୍ଷଣମୁକ୍ତଂ ଯା ତ୍ଵନ୍ଯା ସା ସ୍ମୃତା ଵିପୁଲା
ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅନ୍ୟଟି 'ବିପୁଳା' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ତତ୍ସଂଯୋଗୋତ୍ତରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଗୁରୁଦାର୍ଘାକ୍ଷରାଣି ତୁ
ଏପରି ଯୋଗ ହେବା ପରେ, ଗୁରୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଵିଵୃତ୍ତିର୍ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵାରସ୍ଯୈଵାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଖୋଲା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସ୍ୱର ଅଗ୍ରରେ ରହିଥାଏ।
ଅଷ୍ଟପ୍ରକାରଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପଦାନାଂ ସ୍ଵରଲକ୍ଷଣମ୍
ପଦଗୁଡିକର ସ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯୋଦାତ୍ତଂ ସ୍ଵରିତଂ ଦ୍ଵିରୁଦାତ୍ତମିତ୍ଯେତା ଅଷ୍ଟୌ ପଦସଂଜ୍ଞାଃ
ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ, ସ୍ୱରିତ, ଦ୍ୱି ଉଦାତ୍ତ — ଏହି ଅଷ୍ଟ ପଦର ନାମ।
ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଚଯସ୍ଥାନ୍ଯୁପୋଦାତ୍ତଂ ନିହନ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଯେଉଁଠି ଏକାଠି ରଖାଯାଇଛି, ସେଠି ଆରମ୍ଭ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଲାଗିଥାଏ।
ସ୍ଵରିତଃ କେଵଲୋ ଯତ୍ର ମୃଦୁସ୍ତତ୍ର ନିପାତଯେତ୍
ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱରିତ ଅଛି, ସେଠି ମୃଦୁ ସ୍ୱର ଲାଗିବା ଉଚିତ।
ଅତ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଶ୍ରେଯଃ ଖଲୁ ଵୈଶ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତୋଚ୍ଚାରଣା ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିଦ୍ଵର୍ଣସ୍ଯ କରଣଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତତ୍ର ଵୋଢଵ୍ଯାକରଣଂ ହି ତଦାତ୍ମକମ୍
ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ: ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିଶ୍ଚୟ ଭାଇଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ; ଯଦି କୌଣସି ଅକ୍ଷରର ଉଚ୍ଚାରଣ ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଏହାର ନିଜ ଵ୍ୟାକରଣ ଅନୁସାରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସାମସୁ ନିଭୃତଂ କରଣଂ ସ୍ଵରସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାନ୍ନୈଵ ଜାନୀଯୁଃ
ସାମଗାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ; ସ୍ୱରର ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଏହା ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ଜୀର୍ଣୋ ହାରଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ଖଲୂଷସିନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚିନ୍ତଯେତ୍
ମାଳା ଜରା ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଯାଵଦ୍ଵାସଂତିକୀ ରାତ୍ରିର୍ମଧ୍ଯମା ପର୍ଯୁପସ୍ଥିତା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବାର ରାତି, ମଧ୍ୟମ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵାଗ୍ଯତଃ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଭକ୍ଷଯେଦ୍ଦ୍ଵତଧାଵନମ୍
ସକାଳେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉଠି, ନିଜ କଥାକୁ ଦମ୍ୟ କରି, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚାଉଳ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵେ କଣ୍ଟକିନଃ ପୁଣ୍ଯାଃ କ୍ଷୀରିଣଶ୍ଚ ଯଶସ୍ଵିନଃ
ସମସ୍ତ କାଁଟା ଥିବା ଗଛ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗଛ ମଧ୍ୟ ମହିମାବାନ।
ଵର୍ଣାଂଶ୍ଚ କୁରୁତେ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରାଚୀନୌଦଵତିର୍ଯଥା
ଯେପରି ଜଣେ ପୂର୍ବ ଦିଗର ନଦୀକୁ ଠିକ ଭାବରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେପରି ଭଲ ଭାବରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଗ୍ନିମେଧାଜନନ୍ଯେଷା ସ୍ଵରଵର୍ଣକରୀ ତଥା
ଏହି ଗୁଡିକ ଅଗ୍ନି-ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଏବଂ ଏହା ଠିକ ଭାବରେ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ପୀତ୍ଵା ମଧୁଂ ଘୃତଂ ଚୈଵ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ତତୋ ଵଦେତ୍
ମଧୁ ଓ ଘିଅ ପିଇ, ଶୁଚି ହେଇ, ପରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତମନ୍ତ୍ରାନତିକ୍ରମ୍ଯ ଯଥେଷ୍ଟାଂ ଵାଚମୁତ୍ସୃଜେତ୍
ସାତି ମନ୍ତ୍ର ଛାଡି ନାହିଁ, ଚାହିଁଥିବା ଭାବରେ କଥା କହିପାରିବ।