ମୃଦୁଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିମାତ୍ରଶ୍ଚ ଦଧନ୍ଵାଂ ଇତି ନିଦର୍ଶନମ୍
ଏହା ମୃଦୁ ଓ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଦୀର୍ଘ; 'ଦଧନ୍ବା' ଏହାର ଉଦାହରଣ ।
ଏଵଂ ରଙ୍ଗଃ ପ୍ରଯୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ନାରଦୈତନ୍ମତଂ ମମ
ଏଭଳି ରଙ୍ଗକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ମୋର ମତ, ନାରଦ ।
ଚତୁର୍ଣାଂ ପଦଜାତୀନାଂ ପଦାନ୍ତା ଦଶ କୀର୍ତିତାଃ
ଚାରି ପଦ ଜାତିର ପଦାନ୍ତରେ ଦଶ ପ୍ରକାର ଶେଷ ଅକ୍ଷର ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି ।
ଵ୍ଯଞ୍ଜନା ନ ତୁ ଵର୍ତନ୍ତେ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଟତି ସ ସ୍ଵରଃ
ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱର ଅଛି, ସେଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ନଥାଏ ।
ମଣିଵଦ୍ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ସୂତ୍ର ଵଞ୍ଚ ସ୍ଵରଂ ଵିଦୁଃ
ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ମଣିର ସମାନ ଏବଂ ସ୍ୱରକୁ ସୂତାର ସମାନ ବୁଝିବା ଉଚିତ ।
ଦୁର୍ବଲଂ ଵ୍ଯଜନଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଧରେତ ବଲଵାନ୍ସ୍ଵରଃ
ସେଠି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ସ୍ୱର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ।
ଜିହ୍ଵାମୂଲମୁପଧ୍ମା ଚ ଗତିରଷ୍ଟଵିଧୋଷ୍ମଣଃ
ଜିହ୍ୱାର ମୂଳ, ଉପଧ୍ମାନୀ ଓ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଉଷ୍ମ ଚଳନ ବୁଝିବା ଉଚିତ ।
ଵିସର୍ଗସ୍ତତ୍ର ମନ୍ତଵ୍ଯରତାଲଵ୍ଯଶ୍ଚାତ୍ର ଜାଯତେ
ସେଠି ବିସର୍ଗ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ତାଳବ୍ୟ ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଵ୍ଯଞ୍ଜନାଖ୍ଯା ଵିଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ସ୍ଵରାଖ୍ଯା ପ୍ରତିସଂହିତା
ବିସ୍ତାରକୁ 'ବ୍ୟଞ୍ଜନାଖ୍ୟା' ଏବଂ ନିକଟତାକୁ 'ସ୍ୱରାଖ୍ୟା' କୁହାଯାଏ ।
ଵିଵୃତ୍ତିର୍ଯା ଭଵେତ୍ତତ୍ର ସ୍ଵରାଖ୍ଯାଂ ତାଂ ଵିନିର୍ଦ୍ଦିଶେତ୍
ଯେଉଁଠି ବିସ୍ତାର ଅଛି, ସେଠି ଏହାକୁ 'ସ୍ୱରାଖ୍ୟା' ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ ।
ସ୍ଵରାନ୍ତଂ ତାଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଦନ୍ଯଵ୍ଦ୍ଯକ୍ତମୂଷ୍ମଣଃ
ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଅଛି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଉଷ୍ମ ବ୍ୟତୀତ, ଏହାକୁ 'ସ୍ୱରାନ୍ତ' ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସ୍ଥାନମାପନ୍ନାଃ ଶଷସପ୍ରତ୍ଯଯା ଯଦି
ଯଦି 'ଶ', 'ଷ', 'ସ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି,
ନ ଚୈତାନ୍ପ୍ରତିଜାନୀଯାଦ୍ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯଃ କ୍ଷୁରୋପ୍ସରାଃ
ତେବେ ସେଗୁଡିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମାଛ ଜଳରେ କୁହାଡିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହିଁ ।
ଋଚଃ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଵୃତ୍ତାସ୍ତୁ ପାଦାସ୍ତ୍ଵକ୍ଷରମାନତଃ
ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର ଛନ୍ଦ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପଦଗୁଡିକ ଅକ୍ଷର ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ ।
ପ୍ରତ୍ଯଯେତ ସହାରେଫମିମୀତେ ସ୍ଵରଭକ୍ତଯା
ପ୍ରତ୍ୟୟ ଏବଂ ରେଫ ସହିତ ସ୍ୱର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ ।
ଵିଦ୍ଯାଲ୍ଲଘୁମୃକାରଂ ତୁ ଯଦି ତୂଷ୍ମାଣସଂଯୁତଃ
ଯଦି ମୃଦୁ 'ଋ' ଉଷ୍ମ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ ।
ଗୁରୁଵର୍ଣଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତୃଚଂ ଚାତ୍ର ନିଦର୍ଶନମ୍
ଗୁରୁ ଅକ୍ଷରଟି ଜଣା ଯିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତିନି ପଦର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି।
ନିରୃତିପଞ୍ଚମା ହ୍ଯତ୍ର ଋକାରା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମଟି ନିରୃତି; 'ଋ' ଅକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇଉଵର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ହୀନା କ୍ଵଚିଦେକପଦାକ୍ରମଵିଯୁକ୍ତା
କେବେ କେବେ 'ଇ' ଓ 'ଉ' ଅକ୍ଷର ନଥିଲେ, ପଦଟି ଏକା ଏକା ଅନୁକ୍ରମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ଵରୋଦା ଵ୍ଯଞ୍ଜନୋଦା ଚ ଵିହିତାକ୍ଷରଚିନ୍ତକୈଃ
ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅକ୍ଷର ଚିନ୍ତା କରି, ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦୁଇଟି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଶଷସେଷୁ ଵିଵୃତାଂ ତୁ ହକାରେ ସଂଵୃତାଂ ଵିଦୁଃ
'ଷ' ଓ 'ସ' ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟରେ ଖୋଲା ରୂପ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; 'ହ' ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ରୂପ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ଇକାରଂ ଚାପ୍ଯୁକାରଂ ଗ୍ରସ୍ତଦୋଷଂ ତଥୈଵ ଚ
'ଇ' ଓ 'ଉ' ଅକ୍ଷର ଏବଂ ଦୋଷ ଲାଗିଥିବା ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଅଥ ସାନ୍ତିକ ଚ ନଙ୍ମସାନୁସ୍ଵାରଂ ଘୁଟତଂ ଚ
ପରେ ଶେଷ ନାସିକା, ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ଘୁଟା ନାସିକା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଯସ୍ଯା ଲକ୍ଷଣମୁକ୍ତଂ ଯା ତ୍ଵନ୍ଯା ସା ସ୍ମୃତା ଵିପୁଲା
ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଅନ୍ୟଟି 'ବିପୁଳା' ନାମରେ ପରିଚିତ।
ତତ୍ସଂଯୋଗୋତ୍ତରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଗୁରୁଦାର୍ଘାକ୍ଷରାଣି ତୁ
ଏପରି ଯୋଗ ହେବା ପରେ, ଗୁରୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଵିଵୃତ୍ତିର୍ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ସ୍ଵାରସ୍ଯୈଵାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଖୋଲା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସ୍ୱର ଅଗ୍ରରେ ରହିଥାଏ।
ଅଷ୍ଟପ୍ରକାରଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ପଦାନାଂ ସ୍ଵରଲକ୍ଷଣମ୍
ପଦଗୁଡିକର ସ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯୋଦାତ୍ତଂ ସ୍ଵରିତଂ ଦ୍ଵିରୁଦାତ୍ତମିତ୍ଯେତା ଅଷ୍ଟୌ ପଦସଂଜ୍ଞାଃ
ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ, ସ୍ୱରିତ, ଦ୍ୱି ଉଦାତ୍ତ — ଏହି ଅଷ୍ଟ ପଦର ନାମ।
ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଚଯସ୍ଥାନ୍ଯୁପୋଦାତ୍ତଂ ନିହନ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଯେଉଁଠି ଏକାଠି ରଖାଯାଇଛି, ସେଠି ଆରମ୍ଭ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଲାଗିଥାଏ।
ସ୍ଵରିତଃ କେଵଲୋ ଯତ୍ର ମୃଦୁସ୍ତତ୍ର ନିପାତଯେତ୍
ଯେଉଁଠି କେବଳ ସ୍ୱରିତ ଅଛି, ସେଠି ମୃଦୁ ସ୍ୱର ଲାଗିବା ଉଚିତ।