ଇକାରଂ ଯତ୍ର ପଶ୍ଯେଯୁରିକାରେଣୈଵ ସଂଯୁତମ୍
ଯେଉଁଠି 'ଇ' ସ୍ୱର ଅନ୍ୟ 'ଇ' ସ୍ୱର ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି,
ସ୍ଵରେ ଚେତ୍ସ୍ଵରିତଂ ଯତ୍ର ଵିଵୃତା ଯତ୍ର ସଂହିତା
ସ୍ୱରରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ଅଛି, ଖୋଲା କିମ୍ବା ଯୋଡ଼ା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ,
ତାନ୍ଯଃ ସ୍ଵାରଃ ସ ଜାତ୍ଯେନ ଶ୍ରୁତ୍ଯଗ୍ରେ କ୍ଷୈପ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସ୍ୱରଟି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ ଚାନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଧାନ ସ୍ୱର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।
ତିରୋଵିରାମୋ ଵିଷ୍କଷିତେ ପ୍ରଶ୍ଲିଷ୍ଟୋ ହୀଈଗୋଵର୍ଣଃ
ଧ୍ୱନି ଲୁଚିଗଲା ବେଳେ ଏକ ଅପରିସ୍କୃତ ବିରାମ ହୁଏ, ଏବଂ ମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱରକୁ 'ହୀଗୋବର୍ଣ୍ଣ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ।
ଉଞ୍ଚାଦେକାକ୍ଷରାତ୍ପୂର୍ଵାତ୍ସ୍ଵରଂ ଯଦ୍ଯଦିହାକ୍ଷରମ୍
ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଏକ ଅକ୍ଷର ଆଗରେ ଯଦି ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ,
ଚତ୍ଵାରସ୍ତ୍ଵାଦିତଃ ସ୍ଵାରାଃ କଂଷଂପୁଂଶ୍ଫୁତିଶାସ୍ତ୍ରତଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଚାରିଟି ସ୍ୱର ଅଛି, ଯାହାକୁ 'କଂଷ', 'ପୁଂ', 'ସ୍ଫୁତି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଇକାରାନ୍ତେ ପଦେ ପୂର୍ଵ ଉକାରେ ପରତଃ ସ୍ଥିତେ
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦ 'ଉ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ,
ଇକାରାନ୍ତେ ପଦେ ଚୈଵୋକାରଦ୍ଵଯଂ ପରେ ପଦେ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଇଟି 'ଉ' ରହିଥାଏ,
ତ୍ରଯୋ ଦୀର୍ଘାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଯେ ଚ ସଂଧ୍ଯକ୍ଷରେଷୁ ଵୈ
ତିନିଟି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ଚିହ୍ନିବାକୁ ହେବ, ଏବଂ ସଂଧି ଅକ୍ଷରରେ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ଆସିଥାଏ।
ଅନେକାନାମୁଦାତ୍ତାନାମନୁଦାତ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯଦି
ଅନେକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯଦି କୌଣସି ଅନୁଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରେ ଆସିଥାଏ,
ଯତ୍ର ଦ୍ଵିପ୍ରଭୃତୀନି ସ୍ଯୁରୁଦାତ୍ତାନ୍ଯକ୍ଷରାଣି ତୁ
ଯେଉଁଠି ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ,
ନ ରେଫେ ଵା ହକାରେ ଵା ଦ୍ଵିର୍ଭାଵୋ ଜାଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
'ର' କିମ୍ବା 'ହ' ଅକ୍ଷରରେ କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ତୃତୀଯେନ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରଥମେନ ତୁ
ଚତୁର୍ଥ ତୃତୀୟ ସହିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଥମ ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ଅନନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଵୋ ହ୍ଯନ୍ତଶ୍ଚ ପରତୋ ଯଦି
ପୂର୍ବ ସ୍ୱର ଅନନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ଯଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ଅଛି।
ଵର୍ଗାନ୍ତ୍ଯାନ୍ ଶଷସୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧମନ୍ତସ୍ଥୈର୍ଵାପି ସଂଯୁତାନ୍
ବର୍ଗର ଶେଷ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ 'ଶ', 'ଷ', 'ସ' ସହିତ କିମ୍ବା ଶେଷ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ତୃତୀଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଥାଦିପରଂ ପଦମ୍
ତୃତୀୟ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ପରେ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଆସିଥାଏ,
ଅନୁସ୍ଵାରୋପଧାମୂଲା ତାନ୍ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ରମତଃ ପରମ୍
ଅନୁସ୍ୱାର, ଉପଧ୍ମାନୀୟ ଏବଂ ମୂର୍ଧନ୍ୟ କେତେକ ଅବସ୍ଥାରେ କ୍ରମରେ ପରେ ଆସିଥାଏ।
ସଂଯୋଗୋ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯେତ ର୍ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ଵିରତେ ପଦେ
ଯେଉଁଠି ଯୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅକ୍ଷର ଅଛି,
ସଂଯୋଗେ ସ୍ଵରିତଂ ଯତ୍ର ଉଦ୍ଵାତଃ ପ୍ରତନଂ ତଥା
ଯେଉଁଠି ଯୁକ୍ତ ଅଛି, ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚ ହୁଏ ଏବଂ ସେହିପରି ଏହା ଆରମ୍ଭରୁ ଅଧିକ ହୁଏ।
ସଂଯୋଗାତ୍ତୁ ଵିଜାନୀଯାତ୍ପରଂ ସଂଯୋଗନାଯକମ୍
ଯୁକ୍ତରୁ ବୁଝିବାକୁ ହେବ ଯେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ।
ଅନୁସ୍ଵାରଃ ପଦାନ୍ତଶ୍ଚ କ୍ରମଜଂ ପ୍ରତ୍ଯଯେ ସ୍ଵକେ
ପଦର ଶେଷରେ ଥିବା ଅନୁସ୍ୱାର ଓ ଏହାର ଅନୁକ୍ରମରେ ନିଜ ଉପସର୍ଗରେ ଆସୁଥିବା ଅନୁସ୍ୱାର ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରାଯିବ।
ପାଦାଦୌ ଚାପାଦାଦୌ ସଂଯୋଗାଵଗ୍ରହେଷୁ ଚ
ପଦର ଆରମ୍ଭରେ, ଅନ୍ୟ ପଦ ପରେ ଆରମ୍ଭରେ, ଯୁକ୍ତ ଅକ୍ଷର ଓ ଅବଗ୍ରହ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ପାଦାଦାଵପ୍ଯଵିଚ୍ଛେଦେସଂଯୋଗାନ୍ତେ ଚ ତିଷ୍ଟତାମ୍
ପଦର ଆରମ୍ଭରେ ବି ଯଦି ବିଚ୍ଛେଦ ନାହିଁ, ଯୁକ୍ତ ଅକ୍ଷରର ଶେଷରେ ଏହା ଅଟୁ ରହିବ।
ଅଣୁଶେଷୋ ହ୍ରିଗୋ ଵାପି ଯୁଗଲାଦିରଵିସ୍ଫୁଟଃ
ଅତି ଛୋଟ ଅକ୍ଷର ବା 'ହୃ' ବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଯୁଗଳ ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ।
ଯନ୍ନୀଚଂ ନୀଚମେଵ ତଦ୍ଯତ୍ପ୍ରଚଯସ୍ଥଂ ତଦପି ନୀଚମ୍
ଯାହା ନିମ୍ନ ଅଛି, ସେ ନିମ୍ନ ରହିଥାଏ; ଯାହା ଗୁଛରେ ଅଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ରହିଥାଏ।
ପ୍ରିଯଂ ଦୂତଂ ଘୃତଂ ଚିତ୍ତମତିଶବ୍ଦସ୍ତୁ ନୀଚତଃ
'ପ୍ରିୟ', 'ଦୂତ', 'ଘୃତ', 'ଚିତ୍ତ', ଓ 'ଅତି' ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଶତେଷୁ ସପଵିତ୍ରେଷୁ ନୀଚାଦୁଞ୍ଚାର୍ଯତେ ଶ୍ରୁତିଃ
ଶତଗୁଡିକ ଓ ପବିତ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ, ଉଚ୍ଚାରଣ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରକୁ ଯାଏ।
ଵିଶ୍ଵାନରୋନକାରଶ୍ଚ ଶେଷାସ୍ତୁସ୍ଵରିତା ନରାଃ
'ବିଶ୍ୱାନର' ଅକ୍ଷର ଓ 'ଓ' ଅକ୍ଷର ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯିବ; ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଦୀର୍ଘଂ ଦୀର୍ଘଵତ୍କୁର୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିସ୍ଵରଂ ଯତ୍ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ
ଅଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରକୁ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇ ସ୍ୱର ଲାଗୁ ହୁଏ।
ନିମେଷକାଲୋ ମାତ୍ରା ସ୍ଯାଦ୍ଵିଦ୍ଯୁତ୍କାଲେତି ଚାପରେ
ନେତ୍ର ମିଛିବା ସମୟକୁ 'ମାତ୍ରା' କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ବିଜୁଳି ଚମକିବା ସମୟ ଭାବେ କୁହନ୍ତି।