ଦ୍ଵିଵିଧା ଗତିଃ ପଦାନ୍ତସ୍ଥିତସଂଧିଃ ସହୋଷ୍ମଭିଃ
ଗତି ଦୁଇପ୍ରକାର: ପଦର ଶେଷର ସଂଧି, ଉଷ୍ମା ସହିତ ।
ସ୍ଵରାନ୍ତରାଵିରତାନି ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘଘୁଟାନି ଚ
ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରୋଧ ଶ୍ରୁତିମାନେ ଛୋଟ, ଲମ୍ବା ଓ ଅତି ତ୍ୱରିତ ।
ଦୀପ୍ତାମୁଦାତ୍ତେ ଜାନୀଯାଦ୍ଦୀପ୍ତାଂ ଚ ସ୍ଵରିତେ ଵିଦୁଃ
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଦୀପ୍ତତା ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ସ୍ୱରିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତତା ବୁଝିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ।
ଉଦାତ୍ତଶ୍ଚାନୁଦାତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵରିତପ୍ରଚିତେ ତଥା
ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ୱରିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହିପ୍ରକାର ଅଛି ।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଆଚିକସ୍ଯ ସ୍ଵରତ୍ରଯମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଆଚିକସ୍ୟ ରେ ସ୍ୱରର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଯ ଏଵୋଦାତ୍ତ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ଏଵ ସ୍ଵରିତାତ୍ପରଃ
ଯାହାକୁ ଉଦାତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ସ୍ୱର ପରେ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ଆସେ।
ଵର୍ଣସ୍ଵରୋ ଽତୀତସ୍ଵରଃ ସ୍ଵରିତୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ୱର ଯେତେବେଳେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସ୍ୱରିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ।
ସ ତୁ ସପ୍ତଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଦର୍ଶନାତ୍
ଏହି ସ୍ୱରକୁ ସାତ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ।
ସପ୍ତସ୍ଵରାନ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଦକ୍ଷିଣଂ ଶ୍ରଵଣଂ ପ୍ରତି
ସାତଟି ସ୍ୱରକୁ ଡାହାଣ କାନର ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚାଦୁଞ୍ଚତରଂ ନାସ୍ତି ନୀଚାନ୍ନୀଚତରଂ ତଥା
ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ନୀଚ ସ୍ୱରରୁ ତଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଉଚ୍ଚନୀଚସ୍ଯ ଯନ୍ମଧ୍ଯେ ସାଧାରଣମିତି ଶ୍ରୁତିଃ
ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ସ୍ୱରକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରୁତି 'ସାଧାରଣ' ବୋଲି କୁହେ।
ଉଦାତ୍ତେ ନିଷାଦଗାନ୍ଧାରାଵନୁଦାତ୍ତେଂ ଋଷଭଧୈଵତୋ
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ନିଷାଦ ଓ ଗାନ୍ଧାର ଅଛନ୍ତି; ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ ଅଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର କଖପରା ଊଷ୍ମା ଜିହ୍ଵାମୂଲପ୍ରଯୋଜନାଃ
ଯେଉଁଠି କଣ୍ଠ୍ୟ, ଉଷ୍ମ ଓ ଜିହ୍ବା ମୂଳରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଅଛି,
ଜାତ୍ଯଃ କ୍ଷୈପ୍ରୋ ଽଭିନିହିତ ସ୍ତୈରଵ୍ଯଞ୍ଜନ ଏଵ ଚ
ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ,
ସ୍ଵରାଣାମହମେତେଷାଂ ପୃଥଗ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ଏକେକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ସପକାରଂ ସଵଂ ଵାପି ହ୍ଯକ୍ଷରଂ ସ୍ଵରିତଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର 'କ' କିମ୍ବା 'ବ' ସହିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ହେବା ସମ୍ଭବ।
ଇଉଵର୍ଣୋ ଯଦୋଦାତ୍ତାଵାପଦ୍ଯେତେ ପଵୌ କ୍ଵଚିତ୍
'ଇ' ସ୍ୱର ଉଦାତ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ 'ପ' ଓ 'ବ' ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟେ।
ଏଓ ଆଭ୍ଯାମୁଦାତ୍ତାଭ୍ଯାମକାରୋ ନିହିତଶ୍ଚ ଯଃ
'ଏ' କିମ୍ବା 'ଓ' ଦୁଇ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିମ୍ବା 'ଅ' ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ,
ଉଦାତ୍ତପୂର୍ଵେ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଚ୍ଛନ୍ଦସି ସ୍ଵରିତଂ ଭଵେତ୍
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ପରେ ଚନ୍ଦରେ ଯାହା ଆସେ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ହୁଏ।
ଅଵଗ୍ରହାତ୍ପରଂ ଯତ୍ର ସ୍ଵରିତଂ ସ୍ଯାଦନନ୍ତରମ୍
ଅବଗ୍ରହ ପରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ସିଧାସିଧି ଆସେ,
ଇକାରଂ ଯତ୍ର ପଶ୍ଯେଯୁରିକାରେଣୈଵ ସଂଯୁତମ୍
ଯେଉଁଠି 'ଇ' ସ୍ୱର ଅନ୍ୟ 'ଇ' ସ୍ୱର ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି,
ସ୍ଵରେ ଚେତ୍ସ୍ଵରିତଂ ଯତ୍ର ଵିଵୃତା ଯତ୍ର ସଂହିତା
ସ୍ୱରରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ଅଛି, ଖୋଲା କିମ୍ବା ଯୋଡ଼ା ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ,
ତାନ୍ଯଃ ସ୍ଵାରଃ ସ ଜାତ୍ଯେନ ଶ୍ରୁତ୍ଯଗ୍ରେ କ୍ଷୈପ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଏହି ସ୍ୱରଟି ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରେ ଚାନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଧାନ ସ୍ୱର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ।
ତିରୋଵିରାମୋ ଵିଷ୍କଷିତେ ପ୍ରଶ୍ଲିଷ୍ଟୋ ହୀଈଗୋଵର୍ଣଃ
ଧ୍ୱନି ଲୁଚିଗଲା ବେଳେ ଏକ ଅପରିସ୍କୃତ ବିରାମ ହୁଏ, ଏବଂ ମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱରକୁ 'ହୀଗୋବର୍ଣ୍ଣ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ।
ଉଞ୍ଚାଦେକାକ୍ଷରାତ୍ପୂର୍ଵାତ୍ସ୍ଵରଂ ଯଦ୍ଯଦିହାକ୍ଷରମ୍
ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଏକ ଅକ୍ଷର ଆଗରେ ଯଦି ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅକ୍ଷର ରହିଥାଏ,
ଚତ୍ଵାରସ୍ତ୍ଵାଦିତଃ ସ୍ଵାରାଃ କଂଷଂପୁଂଶ୍ଫୁତିଶାସ୍ତ୍ରତଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଚାରିଟି ସ୍ୱର ଅଛି, ଯାହାକୁ 'କଂଷ', 'ପୁଂ', 'ସ୍ଫୁତି' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଇକାରାନ୍ତେ ପଦେ ପୂର୍ଵ ଉକାରେ ପରତଃ ସ୍ଥିତେ
ଯେତେବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦ 'ଉ' ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ,
ଇକାରାନ୍ତେ ପଦେ ଚୈଵୋକାରଦ୍ଵଯଂ ପରେ ପଦେ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏକ ଶବ୍ଦ 'ଇ' ରେ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଇଟି 'ଉ' ରହିଥାଏ,
ତ୍ରଯୋ ଦୀର୍ଘାସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଯେ ଚ ସଂଧ୍ଯକ୍ଷରେଷୁ ଵୈ
ତିନିଟି ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ଚିହ୍ନିବାକୁ ହେବ, ଏବଂ ସଂଧି ଅକ୍ଷରରେ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ଆସିଥାଏ।
ଅନେକାନାମୁଦାତ୍ତାନାମନୁଦାତ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯଦି
ଅନେକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯଦି କୌଣସି ଅନୁଚ୍ଚ ସ୍ୱର ପରେ ଆସିଥାଏ,