କ୍ରୁଷ୍ଟେନ ଦେଵା ଜୀଵନ୍ତି ପ୍ରଥମେନ ତୁ ମାନୁଷାଃ
ଦେବତାମାନେ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱରରେ ଜୀବନ୍ତି, ମାନବମାନେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରରେ ।
ଅନ୍ଧଜାଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଥସ୍ଵରଜୀଵିନଃ
ଅନ୍ଧଜ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରରେ ଜୀବନ୍ତି ।
ଅତିସ୍ଵରେଣ ନୀଚେନ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାଃ
ଅତି ନୀଚ ସ୍ୱରରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ।
ଦୀପ୍ତାଯତାକରୁଣାନାଂ ମୃଦୁମଧ୍ଯମଯୋସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ଦୀପ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ ଓ କରୁଣାମୟ, ସେମାନେ ମୃଦୁ ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ।
ଦୀପ୍ତା ମନ୍ଦ୍ରେ ଦ୍ଵିତୀଯ ଚ ପ୍ରଚତୁର୍ଥେ ତଥୈଵ ଚ
ଦୀପ୍ତତା ମନ୍ଦ୍ରରେ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଓ ଚତୁର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ଶ୍ରୁତଯୋ ଯା ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ମୃଦୁମଧ୍ଯାଯତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରର ଶ୍ରୁତିମାନେ ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ଆଯତାତ୍ଵଂ ଭଵେନ୍ନୀଚେ ମୃଦୁତା ତୁ ଵିପର୍ଯଯେ
ନୀଚ ସ୍ୱରରେ ବିସ୍ତୃତତା ହୁଏ, ମୃଦୁତା ତାହାର ବିପରୀତରେ ଅଛି ।
ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିରତା ଯା ତୁ କ୍ରୁଷ୍ଟଶ୍ଚ ପରତୋ ଭଵେତ୍
ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଯେଉଁମାନେ ନିରୋଧ ଅଛନ୍ତି, ତାପରେ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର ଆସେ ।
ଅତ୍ରୈଵ ଵିରତା ଯା ତୁ ଚତୁର୍ଥେନ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ନିରୋଧ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱର ସହ ଆଗେ ବଢିଥାନ୍ତି ।
ନାତିତାରଶ୍ରୁତିଂ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵରଯୋର୍ନାପି ଚାନ୍ତରେ
ଅତି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରୁତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ।
ଦ୍ଵିଵିଧା ଗତିଃ ପଦାନ୍ତସ୍ଥିତସଂଧିଃ ସହୋଷ୍ମଭିଃ
ଗତି ଦୁଇପ୍ରକାର: ପଦର ଶେଷର ସଂଧି, ଉଷ୍ମା ସହିତ ।
ସ୍ଵରାନ୍ତରାଵିରତାନି ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘଘୁଟାନି ଚ
ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରୋଧ ଶ୍ରୁତିମାନେ ଛୋଟ, ଲମ୍ବା ଓ ଅତି ତ୍ୱରିତ ।
ଦୀପ୍ତାମୁଦାତ୍ତେ ଜାନୀଯାଦ୍ଦୀପ୍ତାଂ ଚ ସ୍ଵରିତେ ଵିଦୁଃ
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଦୀପ୍ତତା ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ସ୍ୱରିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତତା ବୁଝିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ।
ଉଦାତ୍ତଶ୍ଚାନୁଦାତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵରିତପ୍ରଚିତେ ତଥା
ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ୱରିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହିପ୍ରକାର ଅଛି ।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଆଚିକସ୍ଯ ସ୍ଵରତ୍ରଯମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଆଚିକସ୍ୟ ରେ ସ୍ୱରର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଯ ଏଵୋଦାତ୍ତ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ଏଵ ସ୍ଵରିତାତ୍ପରଃ
ଯାହାକୁ ଉଦାତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ସ୍ୱର ପରେ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ଆସେ।
ଵର୍ଣସ୍ଵରୋ ଽତୀତସ୍ଵରଃ ସ୍ଵରିତୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ୱର ଯେତେବେଳେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସ୍ୱରିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ।
ସ ତୁ ସପ୍ତଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଦର୍ଶନାତ୍
ଏହି ସ୍ୱରକୁ ସାତ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ।
ସପ୍ତସ୍ଵରାନ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଦକ୍ଷିଣଂ ଶ୍ରଵଣଂ ପ୍ରତି
ସାତଟି ସ୍ୱରକୁ ଡାହାଣ କାନର ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚାଦୁଞ୍ଚତରଂ ନାସ୍ତି ନୀଚାନ୍ନୀଚତରଂ ତଥା
ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ନୀଚ ସ୍ୱରରୁ ତଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଉଚ୍ଚନୀଚସ୍ଯ ଯନ୍ମଧ୍ଯେ ସାଧାରଣମିତି ଶ୍ରୁତିଃ
ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ସ୍ୱରକୁ ପାରମ୍ପରିକ ଶ୍ରୁତି 'ସାଧାରଣ' ବୋଲି କୁହେ।
ଉଦାତ୍ତେ ନିଷାଦଗାନ୍ଧାରାଵନୁଦାତ୍ତେଂ ଋଷଭଧୈଵତୋ
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ନିଷାଦ ଓ ଗାନ୍ଧାର ଅଛନ୍ତି; ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ ଅଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର କଖପରା ଊଷ୍ମା ଜିହ୍ଵାମୂଲପ୍ରଯୋଜନାଃ
ଯେଉଁଠି କଣ୍ଠ୍ୟ, ଉଷ୍ମ ଓ ଜିହ୍ବା ମୂଳରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷର ଅଛି,
ଜାତ୍ଯଃ କ୍ଷୈପ୍ରୋ ଽଭିନିହିତ ସ୍ତୈରଵ୍ଯଞ୍ଜନ ଏଵ ଚ
ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ,
ସ୍ଵରାଣାମହମେତେଷାଂ ପୃଥଗ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ଏକେକ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ସପକାରଂ ସଵଂ ଵାପି ହ୍ଯକ୍ଷରଂ ସ୍ଵରିତଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ଅକ୍ଷର 'କ' କିମ୍ବା 'ବ' ସହିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ହେବା ସମ୍ଭବ।
ଇଉଵର୍ଣୋ ଯଦୋଦାତ୍ତାଵାପଦ୍ଯେତେ ପଵୌ କ୍ଵଚିତ୍
'ଇ' ସ୍ୱର ଉଦାତ୍ତ ହେବା ସମୟରେ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ 'ପ' ଓ 'ବ' ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟେ।
ଏଓ ଆଭ୍ଯାମୁଦାତ୍ତାଭ୍ଯାମକାରୋ ନିହିତଶ୍ଚ ଯଃ
'ଏ' କିମ୍ବା 'ଓ' ଦୁଇ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିମ୍ବା 'ଅ' ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ,
ଉଦାତ୍ତପୂର୍ଵେ ଯତ୍କିଞ୍ଚିଚ୍ଛନ୍ଦସି ସ୍ଵରିତଂ ଭଵେତ୍
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ପରେ ଚନ୍ଦରେ ଯାହା ଆସେ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ହୁଏ।
ଅଵଗ୍ରହାତ୍ପରଂ ଯତ୍ର ସ୍ଵରିତଂ ସ୍ଯାଦନନ୍ତରମ୍
ଅବଗ୍ରହ ପରେ ଯେଉଁଠି ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ସିଧାସିଧି ଆସେ,