ସ୍ଵରାତ୍ସ୍ଵରସ୍ଯ ସଂକ୍ରାମଂସ୍ଵରସଂଧିମନୁଲ୍ବଣମ୍
ଏକ ଶ୍ରୁତିରୁ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରୁତିକୁ ଯିବାବେଳେ ଶ୍ରୁତି ସଂଧିରେ ସ୍ମୂତି ଭାବରେ ଯିବା ଉଚିତ।
ଅନାଗତମତିକ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵିଷମାହତମ୍
ଯେଉଁ ଶ୍ରୁତି ଏଯାଁ ଆସିନାହିଁ, ଯାହା ଚାଲିଯାଇଛି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି କିମ୍ବା ଅସମ ଭାବରେ ମାରାଯାଇଛି—
ସ୍ଵରଃ ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯୁତୋ ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵଂ ସ୍ଥାନମତିଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ ଶ୍ରୁତି ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଚାଲିଯାଏ କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ—
ଅଭ୍ଯାସାର୍ଥେ ଦ୍ରୁତାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ପ୍ରଯୋଗାର୍ଥେ ତୁ ମଧ୍ଯମାମ୍
ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ତ୍ୱରିତ ଶୈଳୀ, ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟମ ଶୈଳୀ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହୀତଗ୍ରନ୍ଥ ଏଵଂ ତୁ ଗ୍ରନ୍ଥୋଞ୍ଚାରଣଶୈକ୍ଷକାନ୍
ଏପରି ଶିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶିଖୁଥିବା ଛାତ୍ରମାନେ ପଠିବା ଉଚିତ।
କ୍ରୁଷ୍ଟସ୍ଯ ମୂର୍ଦ୍ଧନି ସ୍ଥାନଂ ଲଲାଟେ ପ୍ରଥମସ୍ଯ ତୁ
ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରୁତିର ସ୍ଥାନ ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ାରେ, ପ୍ରଥମ ଶ୍ରୁତିର ସ୍ଥାନ ଲଳାଟରେ।
କଣ୍ଠସ୍ଥାନଂ ଚତୁର୍ଥସ୍ଯ ମନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରସନୋଚ୍ଯତେ
ମନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାନର ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରର ଅବସ୍ଥା ଜିହ୍ୱାରେ ଥିବାକୁ କହାଯାଏ ।
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଟସ୍ଯୋତ୍ତମେ ଵ୍ରୁଷ୍ଟୋ ହ୍ଯଙ୍ଗୁଷ୍ଟଂ ପ୍ରଥମଃ ସ୍ଵରଃ
ଅଙ୍ଗୁଠି ଉଚ୍ଚତାରେ ଥିଲେ, ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ।
ଅନାମିକାଯାଂ ଷଙ୍ଗସ୍ତୁ କନିଷ୍ଟାଯାଂ ତୁ ଧୈଵତଃ
ଅନାମିକା ଉପରେ ଷଷ୍ଠ ସ୍ୱର ରହିଛି, କନିଷ୍ଠା ଉପରେ ଦୈବତ ସ୍ୱର ଅଛି ।
ଅପର୍ଵତ୍ଵାଦମଧ୍ଯତ୍ଵା ଦଵ୍ଯଯତ୍ଵାଞ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ
ଅନ୍ତରାଳ ନଥିବା, ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ଏବଂ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ନିତ୍ୟ ।
କ୍ରୁଷ୍ଟେନ ଦେଵା ଜୀଵନ୍ତି ପ୍ରଥମେନ ତୁ ମାନୁଷାଃ
ଦେବତାମାନେ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱରରେ ଜୀବନ୍ତି, ମାନବମାନେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରରେ ।
ଅନ୍ଧଜାଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଥସ୍ଵରଜୀଵିନଃ
ଅନ୍ଧଜ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରରେ ଜୀବନ୍ତି ।
ଅତିସ୍ଵରେଣ ନୀଚେନ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାଃ
ଅତି ନୀଚ ସ୍ୱରରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ।
ଦୀପ୍ତାଯତାକରୁଣାନାଂ ମୃଦୁମଧ୍ଯମଯୋସ୍ତଥା
ଯେଉଁମାନେ ଦୀପ୍ତ, ବିସ୍ତୃତ ଓ କରୁଣାମୟ, ସେମାନେ ମୃଦୁ ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ।
ଦୀପ୍ତା ମନ୍ଦ୍ରେ ଦ୍ଵିତୀଯ ଚ ପ୍ରଚତୁର୍ଥେ ତଥୈଵ ଚ
ଦୀପ୍ତତା ମନ୍ଦ୍ରରେ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଓ ଚତୁର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ଶ୍ରୁତଯୋ ଯା ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ଯ ମୃଦୁମଧ୍ଯାଯତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରର ଶ୍ରୁତିମାନେ ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ଆଯତାତ୍ଵଂ ଭଵେନ୍ନୀଚେ ମୃଦୁତା ତୁ ଵିପର୍ଯଯେ
ନୀଚ ସ୍ୱରରେ ବିସ୍ତୃତତା ହୁଏ, ମୃଦୁତା ତାହାର ବିପରୀତରେ ଅଛି ।
ଦ୍ଵିତୀଯେ ଵିରତା ଯା ତୁ କ୍ରୁଷ୍ଟଶ୍ଚ ପରତୋ ଭଵେତ୍
ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଯେଉଁମାନେ ନିରୋଧ ଅଛନ୍ତି, ତାପରେ ଉଚ୍ଚତମ ସ୍ୱର ଆସେ ।
ଅତ୍ରୈଵ ଵିରତା ଯା ତୁ ଚତୁର୍ଥେନ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ନିରୋଧ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱର ସହ ଆଗେ ବଢିଥାନ୍ତି ।
ନାତିତାରଶ୍ରୁତିଂ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵରଯୋର୍ନାପି ଚାନ୍ତରେ
ଅତି ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରୁତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ।
ଦ୍ଵିଵିଧା ଗତିଃ ପଦାନ୍ତସ୍ଥିତସଂଧିଃ ସହୋଷ୍ମଭିଃ
ଗତି ଦୁଇପ୍ରକାର: ପଦର ଶେଷର ସଂଧି, ଉଷ୍ମା ସହିତ ।
ସ୍ଵରାନ୍ତରାଵିରତାନି ହ୍ରସ୍ଵଦୀର୍ଘଘୁଟାନି ଚ
ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିରୋଧ ଶ୍ରୁତିମାନେ ଛୋଟ, ଲମ୍ବା ଓ ଅତି ତ୍ୱରିତ ।
ଦୀପ୍ତାମୁଦାତ୍ତେ ଜାନୀଯାଦ୍ଦୀପ୍ତାଂ ଚ ସ୍ଵରିତେ ଵିଦୁଃ
ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଦୀପ୍ତତା ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ସ୍ୱରିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତତା ବୁଝିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ।
ଉଦାତ୍ତଶ୍ଚାନୁଦାତ୍ତଶ୍ଚ ସ୍ଵରିତପ୍ରଚିତେ ତଥା
ଉଦାତ୍ତ, ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ସ୍ୱରିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହିପ୍ରକାର ଅଛି ।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଆଚିକସ୍ଯ ସ୍ଵରତ୍ରଯମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଆଚିକସ୍ୟ ରେ ସ୍ୱରର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।
ଯ ଏଵୋଦାତ୍ତ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ଏଵ ସ୍ଵରିତାତ୍ପରଃ
ଯାହାକୁ ଉଦାତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ସ୍ୱର ପରେ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ଆସେ।
ଵର୍ଣସ୍ଵରୋ ଽତୀତସ୍ଵରଃ ସ୍ଵରିତୋ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏକ ଅକ୍ଷରର ସ୍ୱର ଯେତେବେଳେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ, ତାହାକୁ ସ୍ୱରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସ୍ୱରିତ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ।
ସ ତୁ ସପ୍ତଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଦର୍ଶନାତ୍
ଏହି ସ୍ୱରକୁ ସାତ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତ ଚିହ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ।
ସପ୍ତସ୍ଵରାନ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଦକ୍ଷିଣଂ ଶ୍ରଵଣଂ ପ୍ରତି
ସାତଟି ସ୍ୱରକୁ ଡାହାଣ କାନର ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଉଚ୍ଚାଦୁଞ୍ଚତରଂ ନାସ୍ତି ନୀଚାନ୍ନୀଚତରଂ ତଥା
ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ, ନୀଚ ସ୍ୱରରୁ ତଳେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।