ନର୍ଦତ୍ଯୃଷଭଵଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୃଷେର୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେହেতୁ ଏହି ସ୍ୱରଟି ବୃଷଭ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାତି ଗନ୍ଧଵହଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗାନ୍ଧାରସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ପବିତ୍ର ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରିଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ବୋଲାଯାଏ।
ନାଭିପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧ୍ଯଵର୍ତୀ ମଧ୍ଯମତ୍ଵଂ ସମର୍ଶ୍ନୁତେ
ଏହି ସ୍ୱର ନାଭି ଉପରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବ ମିଳିଥାଏ।
ପଞ୍ଚସ୍ଥାନୋତ୍ଥିତସ୍ଯାସ୍ଯ ପଞ୍ଚମତ୍ଵଂ ଵିଧୀଯତେ
ଏହି ସ୍ୱରଟି ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶେଷାନ୍ପଞ୍ଚ ସ୍ଵରାଂସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ପଞ୍ଚସ୍ଥାନୋତ୍ଥିତାନ୍ଵିଦୁଃ
ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଅଗ୍ନିଗୀତସ୍ଵରଃ ଷଙ୍ଜ ଋଷଭୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଚ୍ଯତେ
ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଗାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଷଂଜ; ଋଷଭ ସ୍ୱରକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ ସ୍ଵରୋ ଗୀତସ୍ତ୍ଵଯୈଵେତି ନିଧାରଯ
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରଟି ତୁମେ ଗାଉଛ, ଏହିପରି ଭାବରେ ବୁଝ।
ଆଦ୍ଯଂସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଷଙ୍ଜସ୍ଯାପ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଷଂଜ ସ୍ୱରର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଗାଵଃ ପ୍ରଣୀତେ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଗାନ୍ଧାରସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଗାଁଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ନେଇଯିବାଯାଏ, ସେମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ବୋଲାଯାଏ।
ସୋମସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମସ୍ଯାପି ଦୈଵତଂ ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରସ୍ମୃତମ୍
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ହିସାବରେ ସୋମକୁ ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ର ମତାନୁସାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଅତିସଂଧୀଯତେ ଯସ୍ମାଦେତାନ୍ପୂର୍ଵୋତ୍ଥିତାନ୍ସ୍ଵରାନ୍
ଏହି ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରେ।
ନିଷୀଦନ୍ତି ସ୍ଵରା ଯସ୍ମାନ୍ନିଷାଦସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଯେହেতୁ ସ୍ୱରମାନେ ବସିଯାନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ନିଷାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵାଂଶ୍ଚାଭିଭଵତ୍ଯେଷ ଯଦାଦିତ୍ଯୋ ଽସ୍ଯ ଦୈଵତମ୍
ଏହି ସ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ଦେବତା।
ଦାରଵୀ ଗାତ୍ରଵୀଣା ଚ ଦ୍ଵେ ଵୀଣେ ଗାନଜାତିଷୁ
ଦାରବୀ ଓ ଗାତ୍ରବୀଣା — ଏହି ଦୁଇଟି ବୀଣା ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାରେ ଅଛି।
ଗାତ୍ରଵୀଣା ତୁ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯସ୍ଯାଂ ଗାଯନ୍ତି ସାମଙ୍ଗାଃ
ଯେଉଁ ବୀଣାରେ ସାମଗାନ କରାଯାଏ, ସେହି ବୀଣାକୁ ଗାତ୍ରବୀଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହସ୍ତୌ ତୁ ସଂଯତୌ ଧାର୍ଯୌଂ ଜାନୁଭ୍ଯାମୁପରିସ୍ଥିତୌ
ହାତ ଦୁଇଟିକୁ ଏକାଠି କରି, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଣଵଂ ପ୍ରାକ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଵ୍ଯାହୃତୀସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ବ୍ୟାହୃତିଗୁଡ଼ିକୁ।
ପ୍ରସାର୍ଯ ଚାଙ୍ଗୁଲୀଃ ସର୍ଵା ରୋପଯେତ୍ସ୍ଵରମଣ୍ଡଲମ୍
ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳି ପ୍ରସାରିତ କରି, ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିରଲା ନାଙ୍ଗୁଲୀଃ କୁର୍ଯାନ୍ମୂଲେ ଚୈତାଂ ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ଉଙ୍ଗୁଳିଗୁଡିକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଉଚିତ, ତାହାର ମୂଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମାତ୍ରାଦ୍ଵିମାତ୍ରଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଵିଭାଗାର୍ଥେ ଵିଭାଗଵିତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମାପରେ ବଡ଼, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭାଗ କରିବା ଜଣେ ବିଭାଗ ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିରେଖା ଯସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ସିଦ୍ଧିଂ ତତ୍ର ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ତିନିଟି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସଫଳତା ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ।
ପର୍ଵାନ୍ତରଂ ସାମସୁ ଚ ଋକ୍ଷୁ କୁର୍ଯାତ୍ତିଲାନ୍ତରମ୍
ଅଂଶର ଶେଷରେ, ଏବଂ ସାମ ଓ ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକରେ, ତିଳ ପରି ଏକ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନ ଚାତ୍ର କଂପଯେତ୍କିଞ୍ଚିଦଙ୍ଗସ୍ଯାଵଯଵଂ ବୁଧଃ
ଏଠାରେ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଶରୀରର କୌଣସି ଅଂଶ କିମ୍ବା ଅଙ୍ଗକୁ ହେଲେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଭ୍ରମଧ୍ଯେ ଯଥା ଵିଦ୍ଯୁଦୃଶ୍ଯତେ ମଣିସୂତ୍ରଵତ୍
ଯେପରି ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ଦେଖାଯାଏ, ମଣି ଦାଗା ପରି—
କୂର୍ମୋ ଽଗାନି ଚ ସଂହୃତ୍ଯ ଚେତୋଦୃଷ୍ଟିଂ ଦିଶନ୍ମନଃ
କୁମିର ପରି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଭିତରେ ଟାଣି, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ନାସିକାଯାସ୍ତୁ ପୂର୍ଵେଣ ହସ୍ତଂ ଗୋକର୍ଣଵଦ୍ଧରେତ୍
ନାକର ସାମ୍ନାରେ ହାତକୁ ଧରି, ଗୋମାନଙ୍କ କାନ ପରି ରଖିବା ଉଚିତ।
ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଚାରଯେଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ହସ୍ତେନ ଚ ମୁଖେନ ଚ
ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାବେଳେ ହାତ ଓ ମୁଖ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ।
ନାତ୍ଯାହନ୍ଯାନ୍ନ ନିର୍ହଣ୍ଯାନ୍ନ ପ୍ରଗାଯେନ୍ନ କଂପଯେତ୍
ଅତି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତି ମନ୍ଦ କଥା ନ କହିବା, ଗାଇବା ନ କରିବା, ଶରୀରକୁ ହେଲେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଥା ସୁଚରତାଂ ମାର୍ଗୋ ମୀନାନାଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ମାଛ ଚଳା ଦେଖିବାରା ରାସ୍ତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—
ଯଥା ଦଧିନି ସର୍ପିଃ ସ୍ଯାତ୍କାଷ୍ଟସ୍ଥୋ ଵା ଯଥାନଲଃ
ଯେପରି ଦହିରେ ଘି ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା କାଠରେ ଅଗ୍ନି ରହିଥାଏ—