ଯସ୍ମା ତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମେ ନ୍ଯାସସ୍ତସ୍ମାତ୍କୈଶିକମଧ୍ଯମଃ
ଯେହেতୁ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟମରେ ଅଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କଶ୍ଯପଃ କୈଶିକଂ ପ୍ରାହ ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମସଂଭଵମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଛନ୍ତି କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵେତି ଵାଦ୍ଯସ୍ଯ ସଂଜ୍ଞେଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରରୋଚନମ୍
‘ଭେତି’ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ନାମ; ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସ ଗାନ୍ଧାରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତ୍ଵୃଷଭଃ ସ୍ମୃତଃ
ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଗାନ୍ଧାର, ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ଋଷଭ।
ଷଷ୍ଠୋ ନିଷାଦୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସପ୍ତମଃ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଷଷ୍ଠଟି ହେଉଛି ନିଷାଦ, ସପ୍ତମଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚମ।
ଅଜାଵିକେ ତୁ ଗାନ୍ଧାରଂ କ୍ରୈଞ୍ଚୋ ଵଦତି ମଧ୍ଯମମ୍
ମେଷରେ ଗାନ୍ଧାର କୁହାଯାଏ; କ୍ରଞ୍ଚ ମଧ୍ୟମ କୁହେ।
ଅଶ୍ଵସ୍ତୁ ଧୈଵତଂ ଵକ୍ତି ନିଷଆଦଂ ଵକ୍ତି କୁଞ୍ଜରଃ
ଘୋଡ଼ା ଧୈବତ କୁହେ; ହାତୀ ନିଷାଦ କୁହେ।
ଗାନ୍ଧାରସ୍ତ୍ଵନୁନାସିକ୍ଯ ଉରସୋ ମଧ୍ଯମଃ ସ୍ଵରଃ
ଗାନ୍ଧାର ନାସିକା ସ୍ୱର; ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଛାତିର ସ୍ୱର।
ଲଲାଟାଦ୍ଧୈଵତଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିଷାଦଂ ସର୍ଵସନ୍ଧିଜମ୍
ଲଳାଟରୁ ଧୈବତ ଜଣାଯିବ; ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଗଠନସ୍ଥଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଷଙ୍ଭିଃ ସଂ ଜାଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ଷଙ୍ଜ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେହেতୁ ଏହା ଷଙ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଷାଞ୍ଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନର୍ଦତ୍ଯୃଷଭଵଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୃଷେର୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେହেতୁ ଏହି ସ୍ୱରଟି ବୃଷଭ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାତି ଗନ୍ଧଵହଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗାନ୍ଧାରସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ପବିତ୍ର ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରିଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ବୋଲାଯାଏ।
ନାଭିପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧ୍ଯଵର୍ତୀ ମଧ୍ଯମତ୍ଵଂ ସମର୍ଶ୍ନୁତେ
ଏହି ସ୍ୱର ନାଭି ଉପରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବ ମିଳିଥାଏ।
ପଞ୍ଚସ୍ଥାନୋତ୍ଥିତସ୍ଯାସ୍ଯ ପଞ୍ଚମତ୍ଵଂ ଵିଧୀଯତେ
ଏହି ସ୍ୱରଟି ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶେଷାନ୍ପଞ୍ଚ ସ୍ଵରାଂସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ପଞ୍ଚସ୍ଥାନୋତ୍ଥିତାନ୍ଵିଦୁଃ
ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଅଗ୍ନିଗୀତସ୍ଵରଃ ଷଙ୍ଜ ଋଷଭୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଚ୍ଯତେ
ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଗାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଷଂଜ; ଋଷଭ ସ୍ୱରକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ ସ୍ଵରୋ ଗୀତସ୍ତ୍ଵଯୈଵେତି ନିଧାରଯ
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରଟି ତୁମେ ଗାଉଛ, ଏହିପରି ଭାବରେ ବୁଝ।
ଆଦ୍ଯଂସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଷଙ୍ଜସ୍ଯାପ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଷଂଜ ସ୍ୱରର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଗାଵଃ ପ୍ରଣୀତେ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଗାନ୍ଧାରସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଗାଁଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ନେଇଯିବାଯାଏ, ସେମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ବୋଲାଯାଏ।
ସୋମସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମସ୍ଯାପି ଦୈଵତଂ ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରସ୍ମୃତମ୍
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ହିସାବରେ ସୋମକୁ ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ର ମତାନୁସାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଅତିସଂଧୀଯତେ ଯସ୍ମାଦେତାନ୍ପୂର୍ଵୋତ୍ଥିତାନ୍ସ୍ଵରାନ୍
ଏହି ସ୍ୱର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରେ।
ନିଷୀଦନ୍ତି ସ୍ଵରା ଯସ୍ମାନ୍ନିଷାଦସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଯେହেতୁ ସ୍ୱରମାନେ ବସିଯାନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ନିଷାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵାଂଶ୍ଚାଭିଭଵତ୍ଯେଷ ଯଦାଦିତ୍ଯୋ ଽସ୍ଯ ଦୈଵତମ୍
ଏହି ସ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, କାରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହାର ଦେବତା।
ଦାରଵୀ ଗାତ୍ରଵୀଣା ଚ ଦ୍ଵେ ଵୀଣେ ଗାନଜାତିଷୁ
ଦାରବୀ ଓ ଗାତ୍ରବୀଣା — ଏହି ଦୁଇଟି ବୀଣା ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାରେ ଅଛି।
ଗାତ୍ରଵୀଣା ତୁ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ଯସ୍ଯାଂ ଗାଯନ୍ତି ସାମଙ୍ଗାଃ
ଯେଉଁ ବୀଣାରେ ସାମଗାନ କରାଯାଏ, ସେହି ବୀଣାକୁ ଗାତ୍ରବୀଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହସ୍ତୌ ତୁ ସଂଯତୌ ଧାର୍ଯୌଂ ଜାନୁଭ୍ଯାମୁପରିସ୍ଥିତୌ
ହାତ ଦୁଇଟିକୁ ଏକାଠି କରି, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଣଵଂ ପ୍ରାକ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜୀତ ଵ୍ଯାହୃତୀସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍
ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ବ୍ୟାହୃତିଗୁଡ଼ିକୁ।
ପ୍ରସାର୍ଯ ଚାଙ୍ଗୁଲୀଃ ସର୍ଵା ରୋପଯେତ୍ସ୍ଵରମଣ୍ଡଲମ୍
ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳି ପ୍ରସାରିତ କରି, ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିରଲା ନାଙ୍ଗୁଲୀଃ କୁର୍ଯାନ୍ମୂଲେ ଚୈତାଂ ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍
ଉଙ୍ଗୁଳିଗୁଡିକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଉଚିତ, ତାହାର ମୂଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମାତ୍ରାଦ୍ଵିମାତ୍ରଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଵିଭାଗାର୍ଥେ ଵିଭାଗଵିତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମାପରେ ବଡ଼, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭାଗ କରିବା ଜଣେ ବିଭାଗ ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ।