ସ୍ରିଯୋ ମଧୁରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଵିକ୍ରୁଷ୍ଟମିତରେ ଜନାଃ
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମଧୁରତା ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି।
କନକାଭସ୍ତୁ ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଃ କୁନ୍ଦସନ୍ନିଭଃ
ଗାନ୍ଧାର ସୁନା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମଧ୍ୟମ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ପରି।
ନିଷାଦଃ ସର୍ଵଵର୍ଣଃ ସ୍ଯାଦିତ୍ଯେତାଃ ସ୍ଵରଵର୍ଣତାଃ
ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଜାତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିଗୁଡିକ ହେଉଛି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ଲକ୍ଷଣ।
ଋଷଭୋ ଧୈଵତଶ୍ଚାପୀତ୍ଯେତୌ ଵୈ କ୍ଷତ୍ରିଯାଵୁଭୌ
ଋଷଭ ଏବଂ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଶୂଦ୍ରତ୍ଵଂ ଵିଧିନାର୍ଦ୍ଧେନ ପତିତତ୍ଵାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଶୂଦ୍ର ଭାବ ବିଧିର ଅଧାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ଏହାର ପତିତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିପତତି ମଧ୍ଯମରାଗେ ସ ନିଷାଦଂ ଷାଙ୍ଜଵଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ ଅବତରଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଷାଦକୁ ଷାଞ୍ଜବ ଶ୍ରେଣୀର ଭାବେ ଜଣାଯିବ।
ଋଷଭୋ ନିଷାଦସହିତସ୍ତଂ ପଞ୍ଚମମୀଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଋଷଭ ନିଷାଦ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏପରି ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଜଣାଯିବ।
ଧୈଵତସ୍ଯ ଚ ଦୌର୍ବଲ୍ଯାନ୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମ ଉଚ୍ଯତେ
ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧୈଵତଃ କଂପିତୋ ଯତ୍ର ସ ଷଙ୍ଗଯାମ ଈରିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଧୈବତ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ ଷଙ୍ଗୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ତୁ ସାଧାରିତଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚମସ୍ଥଂ ତୁ କୈଶିକମ୍
ଏହାକୁ ସାଧାରିତ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; ପଞ୍ଚମକୁ କୈଶିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ମା ତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମେ ନ୍ଯାସସ୍ତସ୍ମାତ୍କୈଶିକମଧ୍ଯମଃ
ଯେହেতୁ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟମରେ ଅଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କଶ୍ଯପଃ କୈଶିକଂ ପ୍ରାହ ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମସଂଭଵମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଛନ୍ତି କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵେତି ଵାଦ୍ଯସ୍ଯ ସଂଜ୍ଞେଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରରୋଚନମ୍
‘ଭେତି’ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ନାମ; ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସ ଗାନ୍ଧାରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତ୍ଵୃଷଭଃ ସ୍ମୃତଃ
ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଗାନ୍ଧାର, ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ଋଷଭ।
ଷଷ୍ଠୋ ନିଷାଦୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସପ୍ତମଃ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଷଷ୍ଠଟି ହେଉଛି ନିଷାଦ, ସପ୍ତମଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚମ।
ଅଜାଵିକେ ତୁ ଗାନ୍ଧାରଂ କ୍ରୈଞ୍ଚୋ ଵଦତି ମଧ୍ଯମମ୍
ମେଷରେ ଗାନ୍ଧାର କୁହାଯାଏ; କ୍ରଞ୍ଚ ମଧ୍ୟମ କୁହେ।
ଅଶ୍ଵସ୍ତୁ ଧୈଵତଂ ଵକ୍ତି ନିଷଆଦଂ ଵକ୍ତି କୁଞ୍ଜରଃ
ଘୋଡ଼ା ଧୈବତ କୁହେ; ହାତୀ ନିଷାଦ କୁହେ।
ଗାନ୍ଧାରସ୍ତ୍ଵନୁନାସିକ୍ଯ ଉରସୋ ମଧ୍ଯମଃ ସ୍ଵରଃ
ଗାନ୍ଧାର ନାସିକା ସ୍ୱର; ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଛାତିର ସ୍ୱର।
ଲଲାଟାଦ୍ଧୈଵତଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିଷାଦଂ ସର୍ଵସନ୍ଧିଜମ୍
ଲଳାଟରୁ ଧୈବତ ଜଣାଯିବ; ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଗଠନସ୍ଥଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଷଙ୍ଭିଃ ସଂ ଜାଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ଷଙ୍ଜ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେହেতୁ ଏହା ଷଙ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଷାଞ୍ଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନର୍ଦତ୍ଯୃଷଭଵଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୃଷେର୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେହেতୁ ଏହି ସ୍ୱରଟି ବୃଷଭ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାତି ଗନ୍ଧଵହଃ ପୁଣ୍ଯୋ ଗାନ୍ଧାରସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ପବିତ୍ର ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରିଥାଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ବୋଲାଯାଏ।
ନାଭିପ୍ରାପ୍ତୋ ମଧ୍ଯଵର୍ତୀ ମଧ୍ଯମତ୍ଵଂ ସମର୍ଶ୍ନୁତେ
ଏହି ସ୍ୱର ନାଭି ଉପରେ ଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାବ ମିଳିଥାଏ।
ପଞ୍ଚସ୍ଥାନୋତ୍ଥିତସ୍ଯାସ୍ଯ ପଞ୍ଚମତ୍ଵଂ ଵିଧୀଯତେ
ଏହି ସ୍ୱରଟି ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାରୁ, ଏହାକୁ ପଞ୍ଚମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶେଷାନ୍ପଞ୍ଚ ସ୍ଵରାଂସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ପଞ୍ଚସ୍ଥାନୋତ୍ଥିତାନ୍ଵିଦୁଃ
ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଅଗ୍ନିଗୀତସ୍ଵରଃ ଷଙ୍ଜ ଋଷଭୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଚ୍ଯତେ
ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଗାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଷଂଜ; ଋଷଭ ସ୍ୱରକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ ସ୍ଵରୋ ଗୀତସ୍ତ୍ଵଯୈଵେତି ନିଧାରଯ
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରଟି ତୁମେ ଗାଉଛ, ଏହିପରି ଭାବରେ ବୁଝ।
ଆଦ୍ଯଂସ୍ଯ ଦୈଵତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଷଙ୍ଜସ୍ଯାପ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ପ୍ରଥମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା, ଷଂଜ ସ୍ୱରର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଗାଵଃ ପ୍ରଣୀତେ ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଗାନ୍ଧାରସ୍ତେନ ହେତୁନା
ଗାଁଗୁଡ଼ିକୁ ଯେତେବେଳେ ନେଇଯିବାଯାଏ, ସେମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ବୋଲାଯାଏ।
ସୋମସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମସ୍ଯାପି ଦୈଵତଂ ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ରସ୍ମୃତମ୍
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ଦେବତା ହିସାବରେ ସୋମକୁ ବ୍ରହ୍ମରାଦ୍ର ମତାନୁସାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।