ଷଙ୍ଜେ ତୂତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ସ୍ଯାଦୃଷଭେ ଚାଭିରୂହତା
ଷଞ୍ଜରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ମିଳେ; ଋଷଭରେ ଅଭିରୂହତା ଅଛି।
ମଧ୍ଯମେ ଖଲୁ ସୌଵୀରା ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମେ ସ୍ଵରେ
ମଧ୍ୟମରେ ସଉଭୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅଛନ୍ତି।
ନିଷାଦେ ରଜନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦୃଷୀଣାଂ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନାଃ
ନିଷାଦରେ ରଜନୀ ଜଣାଯିବ; ଋଷିମାନେ ସପ୍ତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖନ୍ତି।
ପିତୄଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାନାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଯକ୍ଷା ନ ସଂଶଯଃ
ପିତୃମାନେ ସପ୍ତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖନ୍ତି, ଏହିପରି ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଷଙ୍ଜଃ ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ଦେଵାନୃଷୀନ୍ପ୍ରୀଣାତି ଚର୍ଷଭଃ
ଷଞ୍ଜ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଓ ଋଷଭ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରେ।
ଦେଵାନ୍ପିତୄନୃଷୀଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରୀଣାତି ପଞ୍ଚମଃ
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରେ।
ଗାନସ୍ଯ ତୁ ଦଶଵିଧା ଗୁଣଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ତଦ୍ଯଥା
ଗାନର ଗୁଣ ଓ ଚରିତ୍ର ଦଶପ୍ରକାର; ଏହିପରି ଅଛି:
କାକସ୍ଵରଂ ମୂର୍ଦ୍ଧଗତଂ ତଥା ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତମ୍
କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଧ୍ନ ଉପରେ ଯିବା ଓ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ନଥିବା।
ଵ୍ଯାକୁଲଂ ତାଲହୀନଂ ଚ ଗୀତିଦୋଷାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଅସ୍ଥିର, ତାଳ ନଥିବା; ଏହି ଚଉଦଟି ହେଉଛି ଗୀତର ଦୋଷ।
ସ୍ରିଯୋ ମଧୁରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଵିକ୍ରୁଷ୍ଟମିତରେ ଜନାଃ
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମଧୁରତା ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି।
କନକାଭସ୍ତୁ ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଃ କୁନ୍ଦସନ୍ନିଭଃ
ଗାନ୍ଧାର ସୁନା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମଧ୍ୟମ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ପରି।
ନିଷାଦଃ ସର୍ଵଵର୍ଣଃ ସ୍ଯାଦିତ୍ଯେତାଃ ସ୍ଵରଵର୍ଣତାଃ
ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଜାତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିଗୁଡିକ ହେଉଛି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ଲକ୍ଷଣ।
ଋଷଭୋ ଧୈଵତଶ୍ଚାପୀତ୍ଯେତୌ ଵୈ କ୍ଷତ୍ରିଯାଵୁଭୌ
ଋଷଭ ଏବଂ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଶୂଦ୍ରତ୍ଵଂ ଵିଧିନାର୍ଦ୍ଧେନ ପତିତତ୍ଵାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଶୂଦ୍ର ଭାବ ବିଧିର ଅଧାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ଏହାର ପତିତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିପତତି ମଧ୍ଯମରାଗେ ସ ନିଷାଦଂ ଷାଙ୍ଜଵଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ ଅବତରଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଷାଦକୁ ଷାଞ୍ଜବ ଶ୍ରେଣୀର ଭାବେ ଜଣାଯିବ।
ଋଷଭୋ ନିଷାଦସହିତସ୍ତଂ ପଞ୍ଚମମୀଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଋଷଭ ନିଷାଦ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏପରି ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଜଣାଯିବ।
ଧୈଵତସ୍ଯ ଚ ଦୌର୍ବଲ୍ଯାନ୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମ ଉଚ୍ଯତେ
ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧୈଵତଃ କଂପିତୋ ଯତ୍ର ସ ଷଙ୍ଗଯାମ ଈରିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଧୈବତ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ ଷଙ୍ଗୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ତୁ ସାଧାରିତଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚମସ୍ଥଂ ତୁ କୈଶିକମ୍
ଏହାକୁ ସାଧାରିତ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; ପଞ୍ଚମକୁ କୈଶିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ମା ତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମେ ନ୍ଯାସସ୍ତସ୍ମାତ୍କୈଶିକମଧ୍ଯମଃ
ଯେହেতୁ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟମରେ ଅଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କଶ୍ଯପଃ କୈଶିକଂ ପ୍ରାହ ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମସଂଭଵମ୍
କଶ୍ୟପ କହିଛନ୍ତି କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵେତି ଵାଦ୍ଯସ୍ଯ ସଂଜ୍ଞେଯଂ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରରୋଚନମ୍
‘ଭେତି’ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ନାମ; ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ପ୍ରିୟ।
ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସ ଗାନ୍ଧାରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତ୍ଵୃଷଭଃ ସ୍ମୃତଃ
ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଗାନ୍ଧାର, ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ଋଷଭ।
ଷଷ୍ଠୋ ନିଷାଦୋ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସପ୍ତମଃ ପଞ୍ଚମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଷଷ୍ଠଟି ହେଉଛି ନିଷାଦ, ସପ୍ତମଟି ହେଉଛି ପଞ୍ଚମ।
ଅଜାଵିକେ ତୁ ଗାନ୍ଧାରଂ କ୍ରୈଞ୍ଚୋ ଵଦତି ମଧ୍ଯମମ୍
ମେଷରେ ଗାନ୍ଧାର କୁହାଯାଏ; କ୍ରଞ୍ଚ ମଧ୍ୟମ କୁହେ।
ଅଶ୍ଵସ୍ତୁ ଧୈଵତଂ ଵକ୍ତି ନିଷଆଦଂ ଵକ୍ତି କୁଞ୍ଜରଃ
ଘୋଡ଼ା ଧୈବତ କୁହେ; ହାତୀ ନିଷାଦ କୁହେ।
ଗାନ୍ଧାରସ୍ତ୍ଵନୁନାସିକ୍ଯ ଉରସୋ ମଧ୍ଯମଃ ସ୍ଵରଃ
ଗାନ୍ଧାର ନାସିକା ସ୍ୱର; ମଧ୍ୟମ ହେଉଛି ଛାତିର ସ୍ୱର।
ଲଲାଟାଦ୍ଧୈଵତଂ ଵିଦ୍ଯାନ୍ନିଷାଦଂ ସର୍ଵସନ୍ଧିଜମ୍
ଲଳାଟରୁ ଧୈବତ ଜଣାଯିବ; ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଗଠନସ୍ଥଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଷଙ୍ଭିଃ ସଂ ଜାଯତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ଷଙ୍ଜ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯେହেতୁ ଏହା ଷଙ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଷାଞ୍ଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନର୍ଦତ୍ଯୃଷଭଵଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୃଷେର୍ଭ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେହেতୁ ଏହି ସ୍ୱରଟି ବୃଷଭ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଋଷଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।