ଇତ୍ଯେତଞ୍ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରାଣାଂ ସାର୍ଵଵୈଦିକମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ୱରର ଚର୍ୟା ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ଅଲ୍ପଗ୍ରନ୍ଥଂ ପ୍ରଭୂତାର୍ଥଂ ସାମଵେଦାଙ୍ଗମୁତ୍ତମମ୍
ସାମବେଦର ଏହି ଅଂଶ ଅଳ୍ପ ଶବ୍ଦରେ ବହୁତ ଅର୍ଥ ରହିଛି, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ପଵିତ୍ରଂ ପାଵନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥା ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏହା ପବିତ୍ର, ପବନ କରୁଥିବା ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଯେପରି ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ସପ୍ତ ସ୍ଵରାସ୍ରଯୋ ଗ୍ରାମା ମୃର୍ଛନାସ୍ତ୍ଵେକଵିଂଶତିଃ
ସପ୍ତ ସ୍ୱର ଉପରେ ଗ୍ରାମ ଭିତିକର, ଏବଂ ଏକୋଇଶି ପ୍ରକାର ମୃଚ୍ଛନା ଅଛି।
ଷଙ୍ଜଶ୍ଚ ଋଷଭଶ୍ଚୈଵ ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମସ୍ତଥା
ଷଞ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର ଏବଂ ମଧ୍ୟମ — ଏହି ଚାରିଟି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ଷଙ୍ଜମଧ୍ଯମଗାନ୍ଧାରାସ୍ରରଯୋ ଗ୍ରାମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଷଞ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଗାନ୍ଧାର — ଏହି ତିନିଟିକୁ ଗ୍ରାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗାଭ୍ରାଞ୍ଚୈଵ ଗାନ୍ଧାରୋ ଗ୍ରାମସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ହି
ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଭ୍ର ଓ ଗାନ୍ଧାର — ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ଗ୍ରାମର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ।
ଵିଂଶତିର୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମେ ଷଙ୍ଜଗ୍ରାମେ ଚତୁର୍ଦଶ
ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ କୁଳି ଶଂଖ୍ୟା ବିଶଟି ଓ ଷଞ୍ଜ ଗ୍ରାମରେ ଚଉଦଟି ଅଛି।
ନଦୀ ଵିଶାଲା ସୁମୁଖୀ ଚିତ୍ରା ଚିତ୍ରଵତୀ ମୁଖା
ନଦୀ, ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ ଏବଂ ମୁଖା।
ଆପ୍ଯାଯିନୀ ଵିଶ୍ଵଭୃତା ଚନ୍ଦ୍ରା ହେମା କପର୍ଦିନୀ
ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା ଓ କପର୍ଦିନୀ।
ଷଙ୍ଜେ ତୂତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ସ୍ଯାଦୃଷଭେ ଚାଭିରୂହତା
ଷଞ୍ଜରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ମିଳେ; ଋଷଭରେ ଅଭିରୂହତା ଅଛି।
ମଧ୍ଯମେ ଖଲୁ ସୌଵୀରା ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମେ ସ୍ଵରେ
ମଧ୍ୟମରେ ସଉଭୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅଛନ୍ତି।
ନିଷାଦେ ରଜନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦୃଷୀଣାଂ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନାଃ
ନିଷାଦରେ ରଜନୀ ଜଣାଯିବ; ଋଷିମାନେ ସପ୍ତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖନ୍ତି।
ପିତୄଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାନାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଯକ୍ଷା ନ ସଂଶଯଃ
ପିତୃମାନେ ସପ୍ତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖନ୍ତି, ଏହିପରି ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଷଙ୍ଜଃ ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ଦେଵାନୃଷୀନ୍ପ୍ରୀଣାତି ଚର୍ଷଭଃ
ଷଞ୍ଜ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଓ ଋଷଭ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରେ।
ଦେଵାନ୍ପିତୄନୃଷୀଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରୀଣାତି ପଞ୍ଚମଃ
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରେ।
ଗାନସ୍ଯ ତୁ ଦଶଵିଧା ଗୁଣଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ତଦ୍ଯଥା
ଗାନର ଗୁଣ ଓ ଚରିତ୍ର ଦଶପ୍ରକାର; ଏହିପରି ଅଛି:
କାକସ୍ଵରଂ ମୂର୍ଦ୍ଧଗତଂ ତଥା ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତମ୍
କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଧ୍ନ ଉପରେ ଯିବା ଓ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ନଥିବା।
ଵ୍ଯାକୁଲଂ ତାଲହୀନଂ ଚ ଗୀତିଦୋଷାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଅସ୍ଥିର, ତାଳ ନଥିବା; ଏହି ଚଉଦଟି ହେଉଛି ଗୀତର ଦୋଷ।
ସ୍ରିଯୋ ମଧୁରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଵିକ୍ରୁଷ୍ଟମିତରେ ଜନାଃ
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମଧୁରତା ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି।
କନକାଭସ୍ତୁ ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମଃ କୁନ୍ଦସନ୍ନିଭଃ
ଗାନ୍ଧାର ସୁନା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ମଧ୍ୟମ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ପରି।
ନିଷାଦଃ ସର୍ଵଵର୍ଣଃ ସ୍ଯାଦିତ୍ଯେତାଃ ସ୍ଵରଵର୍ଣତାଃ
ନିଷାଦ ସମସ୍ତ ଜାତିର ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିଗୁଡିକ ହେଉଛି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ଲକ୍ଷଣ।
ଋଷଭୋ ଧୈଵତଶ୍ଚାପୀତ୍ଯେତୌ ଵୈ କ୍ଷତ୍ରିଯାଵୁଭୌ
ଋଷଭ ଏବଂ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଶୂଦ୍ରତ୍ଵଂ ଵିଧିନାର୍ଦ୍ଧେନ ପତିତତ୍ଵାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଶୂଦ୍ର ଭାବ ବିଧିର ଅଧାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ଏହାର ପତିତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିପତତି ମଧ୍ଯମରାଗେ ସ ନିଷାଦଂ ଷାଙ୍ଜଵଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱରରେ ଅବତରଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଷାଦକୁ ଷାଞ୍ଜବ ଶ୍ରେଣୀର ଭାବେ ଜଣାଯିବ।
ଋଷଭୋ ନିଷାଦସହିତସ୍ତଂ ପଞ୍ଚମମୀଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍
ଋଷଭ ନିଷାଦ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଏପରି ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଜଣାଯିବ।
ଧୈଵତସ୍ଯ ଚ ଦୌର୍ବଲ୍ଯାନ୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମ ଉଚ୍ଯତେ
ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧୈଵତଃ କଂପିତୋ ଯତ୍ର ସ ଷଙ୍ଗଯାମ ଈରିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଧୈବତ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ ଷଙ୍ଗୟାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ତୁ ସାଧାରିତଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚମସ୍ଥଂ ତୁ କୈଶିକମ୍
ଏହାକୁ ସାଧାରିତ ବୋଲି ଜଣାଯିବ; ପଞ୍ଚମକୁ କୈଶିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ମା ତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମେ ନ୍ଯାସସ୍ତସ୍ମାତ୍କୈଶିକମଧ୍ଯମଃ
ଯେହেতୁ ନିବାସ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟମରେ ଅଛି, ସେହିପାଇଁ ଏହାକୁ କୈଶିକ ମଧ୍ୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।