ସାମସୁ ତ୍ର୍ଯନ୍ତରଂ ଵିଦ୍ଯାଦେତାଵତ୍ସ୍ଵରତୋ ଽନ୍ତରମ୍
ସାମଗାନରେ ସ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ତାରତମ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ଅଵିଜ୍ଞାନାଦ୍ଧି ଶିକ୍ଷାଯାସ୍ତେଷାଂ ଭଵତି ଵିସ୍ଵରଃ
ଯଦି ଶିକ୍ଷା ନ ଥାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଗାନ ଅସ୍ୱର ହୋଇଯାଏ।
ସ ଵାଗ୍ଵଜ୍ରୋ ଯଜମାନଂ ହିର୍ନାସ୍ତି ଯଥେନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁଃ ସ୍ଵରତୋ ଽପରାଧାତ୍
ସେଇ ଭାଷା ବଜ୍ର ଭଳି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁ ସ୍ୱରର ତ୍ରୁଟିରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ।
ସଵନାନ୍ଯାହୁରେତାନି ସାମ ଵାପ୍ଯର୍ଦ୍ଧତୋଂଽତରମ୍
ଏହାମାନେ ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ; କିମ୍ବା ସାମରେ ଅର୍ଧ ସ୍ୱର ତାରତମ୍ୟ ରହିଥାଏ।
ନ ଚ ଶକ୍ତୋ ଽସି ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ତୁ ତଥା ପ୍ରାଵଚନା ଵିଧିଃ
ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିପାରୁନାହଁ; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚାରଣର ନିୟମ।
ଋଗ୍ଵେଦେ ସାମଵେଦେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରଥମଃ ସ୍ଵରଃ
ଋଗ୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ଉଚ୍ଚମଧ୍ଯମସଂଘାତଃ ସ୍ଵରୋ ଭଵତି ପାର୍ଥିଵଃ
ଉଚ୍ଚ ଓ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ମିଶିଥିବାକୁ 'ପାର୍ଥିବ' ସ୍ୱର କୁହାଯାଏ।
ଦ୍ଵିତୀଯାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ମଦ୍ରାନ୍ତାସ୍ତୈତ୍ତିରୀଯାଶ୍ଚତୁଃସ୍ଵରାନ୍
ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ, ମନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱରରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା, ତାହା ତୈତ୍ତିରୀୟ ଚାରି ସ୍ୱର।
ମନ୍ଦ୍ରଃ କ୍ରୁଷ୍ଟୋ ମୁନୀଶ୍ଵର ଏତାନ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ସାମଗାଃ
ମହାମୁନି, ସାମଗାନ କରୁଥିବାମାନେ ମନ୍ଦ୍ର ଓ କ୍ରୁଷ୍ଟ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
ତଥା ଶାତପଥାଵେତୌ ସ୍ଵରୌ ଵାଜସନେଯିନାମ୍
ଏହି ଦୁଇ ସ୍ୱର ଶାତପଥ ଓ ଭାଜସନେୟୀମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଇତ୍ଯେତଞ୍ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵରାଣାଂ ସାର୍ଵଵୈଦିକମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ୱରର ଚର୍ୟା ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ଅଲ୍ପଗ୍ରନ୍ଥଂ ପ୍ରଭୂତାର୍ଥଂ ସାମଵେଦାଙ୍ଗମୁତ୍ତମମ୍
ସାମବେଦର ଏହି ଅଂଶ ଅଳ୍ପ ଶବ୍ଦରେ ବହୁତ ଅର୍ଥ ରହିଛି, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ପଵିତ୍ରଂ ପାଵନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଥା ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏହା ପବିତ୍ର, ପବନ କରୁଥିବା ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଯେପରି ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ସପ୍ତ ସ୍ଵରାସ୍ରଯୋ ଗ୍ରାମା ମୃର୍ଛନାସ୍ତ୍ଵେକଵିଂଶତିଃ
ସପ୍ତ ସ୍ୱର ଉପରେ ଗ୍ରାମ ଭିତିକର, ଏବଂ ଏକୋଇଶି ପ୍ରକାର ମୃଚ୍ଛନା ଅଛି।
ଷଙ୍ଜଶ୍ଚ ଋଷଭଶ୍ଚୈଵ ଗାନ୍ଧାରୋ ମଧ୍ଯମସ୍ତଥା
ଷଞ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର ଏବଂ ମଧ୍ୟମ — ଏହି ଚାରିଟି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ଷଙ୍ଜମଧ୍ଯମଗାନ୍ଧାରାସ୍ରରଯୋ ଗ୍ରାମାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଷଞ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଗାନ୍ଧାର — ଏହି ତିନିଟିକୁ ଗ୍ରାମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗାଭ୍ରାଞ୍ଚୈଵ ଗାନ୍ଧାରୋ ଗ୍ରାମସ୍ଥାନାନି ତ୍ରୀଣି ହି
ସ୍ୱର୍ଗ, ଅଭ୍ର ଓ ଗାନ୍ଧାର — ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ଗ୍ରାମର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ।
ଵିଂଶତିର୍ମଧ୍ଯମଗ୍ରାମେ ଷଙ୍ଜଗ୍ରାମେ ଚତୁର୍ଦଶ
ମଧ୍ୟମ ଗ୍ରାମରେ କୁଳି ଶଂଖ୍ୟା ବିଶଟି ଓ ଷଞ୍ଜ ଗ୍ରାମରେ ଚଉଦଟି ଅଛି।
ନଦୀ ଵିଶାଲା ସୁମୁଖୀ ଚିତ୍ରା ଚିତ୍ରଵତୀ ମୁଖା
ନଦୀ, ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ ଏବଂ ମୁଖା।
ଆପ୍ଯାଯିନୀ ଵିଶ୍ଵଭୃତା ଚନ୍ଦ୍ରା ହେମା କପର୍ଦିନୀ
ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା ଓ କପର୍ଦିନୀ।
ଷଙ୍ଜେ ତୂତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ସ୍ଯାଦୃଷଭେ ଚାଭିରୂହତା
ଷଞ୍ଜରେ ଉତ୍ତରମନ୍ଦ୍ରା ମିଳେ; ଋଷଭରେ ଅଭିରୂହତା ଅଛି।
ମଧ୍ଯମେ ଖଲୁ ସୌଵୀରା ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମେ ସ୍ଵରେ
ମଧ୍ୟମରେ ସଉଭୀରା ଓ ହୃଷିକା ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ଅଛନ୍ତି।
ନିଷାଦେ ରଜନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଦୃଷୀଣାଂ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନାଃ
ନିଷାଦରେ ରଜନୀ ଜଣାଯିବ; ଋଷିମାନେ ସପ୍ତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖନ୍ତି।
ପିତୄଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛାନାଃ ସପ୍ତ ତଥା ଯକ୍ଷା ନ ସଂଶଯଃ
ପିତୃମାନେ ସପ୍ତଟି ମୂର୍ଚ୍ଛନା ରଖନ୍ତି, ଏହିପରି ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଷଙ୍ଜଃ ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ଦେଵାନୃଷୀନ୍ପ୍ରୀଣାତି ଚର୍ଷଭଃ
ଷଞ୍ଜ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଓ ଋଷଭ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରେ।
ଦେଵାନ୍ପିତୄନୃଷୀଂଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରୀଣାତି ପଞ୍ଚମଃ
ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି କରେ।
ଗାନସ୍ଯ ତୁ ଦଶଵିଧା ଗୁଣଵୃତ୍ତିସ୍ତୁ ତଦ୍ଯଥା
ଗାନର ଗୁଣ ଓ ଚରିତ୍ର ଦଶପ୍ରକାର; ଏହିପରି ଅଛି:
କାକସ୍ଵରଂ ମୂର୍ଦ୍ଧଗତଂ ତଥା ସ୍ଥାନଵିଵର୍ଜିତମ୍
କାକସ୍ୱର, ମୂର୍ଧ୍ନ ଉପରେ ଯିବା ଓ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ନଥିବା।
ଵ୍ଯାକୁଲଂ ତାଲହୀନଂ ଚ ଗୀତିଦୋଷାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଅସ୍ଥିର, ତାଳ ନଥିବା; ଏହି ଚଉଦଟି ହେଉଛି ଗୀତର ଦୋଷ।
ସ୍ରିଯୋ ମଧୁରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଵିକ୍ରୁଷ୍ଟମିତରେ ଜନାଃ
ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ମଧୁରତା ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଉଚ୍ଚତା ଚାହାନ୍ତି।