ସୋଢଵ୍ଯଃ ସୁମହାନ୍ଭାରଃ କତମୋ ନୃପ ତେ ମଯା
ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଭାର ମହାନ ଭାର, ରାଜା, ମୁଁ ନ ବୋହିଛି?
ଭଵତୋ ମେ ଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସମତ୍ଵେନୋପବୃଂହିତଃ
ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ମୋ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ବଢ଼ାଇ ଦେଲା।
ସୋ ଽପି ରାଜାଵତୀର୍ଯୋର୍ଵ୍ଯାଂ ତତ୍ପାଦୌ ଜଗୃହେ ତ୍ଵରନ୍
ତାପରେ ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଉତରିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
କଥ୍ଯତାଂ କୋ ଭଵାନତ୍ର ଜାଲ୍ମରୁପଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
କୁହ, ଏଠାରେ ତୁମେ କିଏ, ଜଣେ ଦାସର ରୂପରେ ଦଢ଼ି ଅଛ?
ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ମହ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ତ୍ଵଯା
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋତେ ସମସ୍ତ କଥା କୁହ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ।
ଉପଯୋଗନିମିତ୍ତଂ ଚ ସର୍ଵତ୍ରାଗମନକ୍ରିଯା
ସମସ୍ତ ଠାରେ ଆସିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କାରଣ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁଂ ଜନ୍ତୁର୍ଦେହାଦିମୃଚ୍ଛତି
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ, ପ୍ରାଣୀ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇବାକୁ ଚାହେ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୌଂ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କାରଣଂ ପୃଚ୍ଛ୍ଯତେ କୁତଃ
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଯାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର କାରଣ କେଉଁଠୁ?
ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଂ ଚ ଦେହାଦ୍ଦେହାନ୍ତରାଗମଃ
ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯିବା, ଭୋଗ ପାଇଁ।
ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ଶ୍ରୋତୁଂ ତନ୍ମମେଚ୍ଚା ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହା କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତଥାପି ମୋର ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଉଠେ।
ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍ଦୋ ଽହମିତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ପ୍ରତି ଆମେ କହେଁ, ସେଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଶ୍ରୁତିଲକ୍ଷଣଃ
ନିଜ ନୁହେଁଥିବା ଜିନିଷରେ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଏତେନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵେ ଵାଙ୍ନିଷ୍ପାଦନହେତଵଃ
ଏହିପରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥାର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ।
ତଥାପି ଵାଗହମେଦ୍ଵକ୍ତୁମିତ୍ଥଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ତଥାପି, 'ମୁଁ କଥା' କିମ୍ବା 'ମୁଁ କଥା କହୁଛି' ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ତତୋ ଽହମିତି କୁତ୍ରୈନାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍କରୋମ୍ଯହମ୍
ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଲି ନାମ କେଉଁଠି ଦେଉଛି, ମୁଁ ରାଜା?
ନ ଦେହୋ ଽହମଯଂ ଚାନ୍ଯେ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ
ଏହି ଶରୀର 'ମୁଁ' ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏପରି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ।
ତଦଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍କୋ ଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଫଲଂ ଵଚଃ
ତେବେ, ଆପଣ କିଏ ଏବଂ ମୁଁ କିଏ? ଏପରି କଥା କହିବା ବ୍ୟର୍ଥ।
ଅଯଂ ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେତନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ
ଏବଂ ଏହି ଆପଣଙ୍କର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।
କ୍ଵ ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଵୈ ତସ୍ଯା ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥଵା ନୃପ
ଏହାକୁ 'ଗଛ' ବୋଲି କେଉଁଠି କୁହାଯାଏ, କିମ୍ବା 'କାଠ' ବୋଲି କେଉଁଠି କୁହାଯାଏ, ହେ ରାଜା?
ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିବିକାଗତମ୍
କାଠ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବିକା ଚଢ଼ିଥିବା ବୋଲି କହେନାହାନ୍ତି।
ଅନ୍ଵିଷ୍ଯତାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠାନନ୍ଦଦାଶିବିକା ତ୍ଵଯା
ହେ ରାଜାମାନ୍ୟ, ଆପଣ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଶିବିକାକୁ ଖୋଜନ୍ତୁ।
କ୍ଵ ଜାତଂ ଛତ୍ରମିତ୍ଯେଷ ନ୍ଯାଯସ୍ତ୍ଵଯି ତଥା ମଯି
'ଛତା କେଉଁଠି ଜନ୍ମିଲା?' ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ସମାନ ଭାବେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
ଦେହେଷୁ ଲୋକସଂଜ୍ଞେଯଂ ଵିଜ୍ଞେଯା କର୍ମହେତୁଷୁ
ଏହି ଲୋକ ନାମ ଶରୀରରେ, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶରୀରାକୃତିଭେଦାସ୍ତୁ ଭୂପୈତେ କର୍ମଯୋନଯଃ
ଶରୀରର ଆକୃତିର ଭିନ୍ନତା, ହେ ରାଜା, କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ କାରଣ।
ତଥାନ୍ଯଶ୍ଚ ନୃପେତ୍ଥଂ ତନ୍ନ ସତ୍ଯଂ କଲ୍ପନାମଯମ୍
ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ଏପରି; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କଳ୍ପନାର ତିଆରି।
ପରିଣାମାଦିସଂଭୂତଂ ତଦ୍ଵସ୍ତୁ ନୃପ ତଞ୍ଚ କିମ୍
ପରିଣାମ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେଇ ବସ୍ତୁ କ'ଣ, ହେ ରାଜା?
ପତ୍ନ୍ଯାଃ ପତିଃ ପିତା ସୂନୋଃ କସ୍ତ୍ଵଂ ଭୂପ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସ୍ତ୍ରୀର ସ୍ୱାମୀ, ପୁଅର ବାପା—ଆପଣ କିଏ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ହେ ରାଜା।
କିମୁ ପାଦାଦିକଂ ତ୍ଵେତନ୍ନୈଵ କିଂ ତେ ମହୀପତେ
ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଇତ୍ୟାଦି କି? ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ—ହେ ମହୀପତି, ଆପଣଙ୍କର କ'ଣ?
କୋ ଽହମିତ୍ଯତ୍ର ନିପୁଣଂ ଭୂତ୍ଵା ଚିନ୍ତଯ ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କର; 'ମୁଁ କିଏ?'—ଏହି ଉପରେ ଦକ୍ଷ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ପୃଥକୂଚରଣନିଷ୍ପାଦ୍ଯଂ ଶକ୍ଯଂ ତୁ ନୃପତେ କଥମ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ କାମ କେବଳ ଏକା ହୋଇ କରିବାକୁ ହୁଏ, ସେଠାରେ କିପରି ସଫଳତା ଆସିପାରିବ?