ମିଥ୍ଯା ତଦପ୍ଯତ୍ର ଭଵାନ୍ ଶୃଣୋତୁ ଵଚନଂ ମମ
ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭୁଲ; ତଥାପି ଆପଣ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଊରୁ ଜଙ୍ଘାଦ୍ଵଯାଵସ୍ଥୌ ତଦାଧାରଂ ତଥୋଦରମ୍
ଉରୁ, ଦୁଇ ଗୋଡ଼ ଓ ପେଟ ଏହାର ଆଧାର।
ସ୍କନ୍ଧାଶ୍ରିତଯେଂ ଶିବିକା ମମାଧାରୋ ଽତ୍ର କିଙ୍କୃତଃ
ଏହି ପାଳଙ୍କି ମୋ ଦେହର କାନ୍ଧ ଉପରେ ଭରସା କରିଛି; ଏଠାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ବୋହିବାରେ କଣ ଭୂମିକା ନିଭାଉଛି?
ତତ୍ର ତ୍ଵମହମପ୍ଯତ୍ରେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଚେଦମନ୍ଯଥା
ଯଦି କୁହାଯାଏ ଯେ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ ଅଛୁ, ତେବେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପଡିବ।
ଗୁଣପ୍ରଵାହପତିତୋ ଭୂତଵର୍ଗୋ ଽପି ଯାତ୍ଯଯମ୍
ଗୁଣର ପ୍ରବାହରେ ଆକାନ୍ତି, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହିପରି ଭାବରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।
ଅଵିଦ୍ଯାସଂଚିତଂ କର୍ମତଶ୍ଚାଶେଷେଷୁ ଜନ୍ତୁଷୁ
ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ସଂଚୟ ଦ୍ୱାରା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି ବାନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଵୃଦ୍ଧ୍ଯପଚଯୌ ନ ସ୍ତ ଏକସ୍ଯାଖିଲଜନ୍ତୁଷୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସମାନ ଭାବରେ ଘଟେ ନାହିଁ।
ତଦାପି ବାଲିଶୋ ଽସି ତ୍ଵଂ କଯା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵଯେରିତମ୍
ତଥାପି, ତୁମେ ଅପରିପକ୍ୱ; କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ଏପରି କଥା କହିଛ?
ଶିବିକେଯଂ ଯଦା ସ୍କନ୍ଧେ ତଦା ଭାରଃ ସମସ୍ତ୍ଵଯା
ଏହି ପାଳଙ୍କି ଯେତେବେଳେ ତୁମର କାନ୍ଧ ଉପରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଭାର ତୁମର ଉପରେ ପଡିଥାଏ।
ଶୈଲଦ୍ରୁମଗୃହୋତ୍ଥୋ ଽପି ପୃଥିଵୀସଂଭଵୋ ଽପି ଚ
ଏହା ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଘର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀରୁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ଯେଉଁ ହେଉ,
ସୋଢଵ୍ଯଃ ସୁମହାନ୍ଭାରଃ କତମୋ ନୃପ ତେ ମଯା
ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଭାର ମହାନ ଭାର, ରାଜା, ମୁଁ ନ ବୋହିଛି?
ଭଵତୋ ମେ ଽଖିଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସମତ୍ଵେନୋପବୃଂହିତଃ
ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ମୋ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ବଢ଼ାଇ ଦେଲା।
ସୋ ଽପି ରାଜାଵତୀର୍ଯୋର୍ଵ୍ଯାଂ ତତ୍ପାଦୌ ଜଗୃହେ ତ୍ଵରନ୍
ତାପରେ ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଉତରିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
କଥ୍ଯତାଂ କୋ ଭଵାନତ୍ର ଜାଲ୍ମରୁପଧରଃ ସ୍ଥିତଃ
କୁହ, ଏଠାରେ ତୁମେ କିଏ, ଜଣେ ଦାସର ରୂପରେ ଦଢ଼ି ଅଛ?
ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥ୍ଯତାଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ମହ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ତ୍ଵଯା
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋତେ ସମସ୍ତ କଥା କୁହ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଅତି ଆଗ୍ରହୀ।
ଉପଯୋଗନିମିତ୍ତଂ ଚ ସର୍ଵତ୍ରାଗମନକ୍ରିଯା
ସମସ୍ତ ଠାରେ ଆସିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କାରଣ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୋଦ୍ଭଵୌ ଭୋକ୍ତୁଂ ଜନ୍ତୁର୍ଦେହାଦିମୃଚ୍ଛତି
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ, ପ୍ରାଣୀ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇବାକୁ ଚାହେ।
ଧର୍ମାଧର୍ମୌଂ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍କାରଣଂ ପୃଚ୍ଛ୍ଯତେ କୁତଃ
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଯାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର କାରଣ କେଉଁଠୁ?
ଉପଭୋଗନିମିତ୍ତଂ ଚ ଦେହାଦ୍ଦେହାନ୍ତରାଗମଃ
ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯିବା, ଭୋଗ ପାଇଁ।
ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ ଶ୍ରୋତୁଂ ତନ୍ମମେଚ୍ଚା ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହା କହିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତଥାପି ମୋର ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଉଠେ।
ଆତ୍ମନ୍ଯେଵ ନ ଦୋଷାଯ ଶବ୍ଦୋ ଽହମିତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ପ୍ରତି ଆମେ କହେଁ, ସେଥିରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଅନାତ୍ମନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ଶବ୍ଦୋ ଵା ଶ୍ରୁତିଲକ୍ଷଣଃ
ନିଜ ନୁହେଁଥିବା ଜିନିଷରେ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ଏତେନାହଂ ଯତଃ ସର୍ଵେ ଵାଙ୍ନିଷ୍ପାଦନହେତଵଃ
ଏହିପରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥାର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ।
ତଥାପି ଵାଗହମେଦ୍ଵକ୍ତୁମିତ୍ଥଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ତଥାପି, 'ମୁଁ କଥା' କିମ୍ବା 'ମୁଁ କଥା କହୁଛି' ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ତତୋ ଽହମିତି କୁତ୍ରୈନାଂ ସଂଜ୍ଞାଂ ରାଜନ୍କରୋମ୍ଯହମ୍
ତେଣୁ, ମୁଁ ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଲି ନାମ କେଉଁଠି ଦେଉଛି, ମୁଁ ରାଜା?
ନ ଦେହୋ ଽହମଯଂ ଚାନ୍ଯେ ଵକ୍ତୁମେଵମପୀଷ୍ଯତେ
ଏହି ଶରୀର 'ମୁଁ' ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତଥାପି ଏପରି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ।
ତଦଦା ହି କୋ ଭଵାନ୍କୋ ଽହମିତ୍ଯେତଦ୍ଵିଫଲଂ ଵଚଃ
ତେବେ, ଆପଣ କିଏ ଏବଂ ମୁଁ କିଏ? ଏପରି କଥା କହିବା ବ୍ୟର୍ଥ।
ଅଯଂ ଚ ଭଵତୋ ଲୋକୋ ନ ସଦେତନ୍ନୃପୋଚ୍ଯତେ
ଏବଂ ଏହି ଆପଣଙ୍କର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।
କ୍ଵ ଵୃକ୍ଷସଂଜ୍ଞା ଵୈ ତସ୍ଯା ଦାରୁସଂଜ୍ଞାଥଵା ନୃପ
ଏହାକୁ 'ଗଛ' ବୋଲି କେଉଁଠି କୁହାଯାଏ, କିମ୍ବା 'କାଠ' ବୋଲି କେଉଁଠି କୁହାଯାଏ, ହେ ରାଜା?
ନ ଚ ଦାରୁଣି ସର୍ଵସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରଵୀତି ଶିବିକାଗତମ୍
କାଠ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବିକା ଚଢ଼ିଥିବା ବୋଲି କହେନାହାନ୍ତି।