ଅକୁତଶ୍ଚିତ୍କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଵା ଚିତ୍ତତଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ଗୁଣଃ
ମନରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ କେବେ କେବେ କୌଣସି ଉତ୍ସ ଠାରୁ, କେବେ କେବେ କୌଣସି ଉତ୍ସ ନଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଉପଜିଯାଏ।
ଲିଙ୍ଗାନି ରଜସସ୍ତାନି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ହେତ୍ଵହେତୁତଃ
ରଜୋଗୁଣର ଚିହ୍ନଗୁଡିକ କେବେ କେବେ କାରଣ ଥିଲେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କେବେ କାରଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
କଥଞ୍ଚିଦପି ଵର୍ତନ୍ତେ ଵିଵିଧାସ୍ତାମସା ଗୁଣାଃ
ତାମସ ଗୁଣର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ କିଛି ନ କିଛି ଭାବରେ ସଦା ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
ନ ଲିପ୍ଯତେ କର୍ମପଲୈରନିଷ୍ଟୈଃ ପତ୍ରଂ ଵିଷସ୍ଯେଵ ଜଲେନ ସିକ୍ତମ୍
ଅପରିଚ୍ଛା ଫଳରେ କର୍ମ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ପଦ୍ମପତ୍ର ଭିଜି ଯାଏନାହିଁ।
ଯଦା ହ୍ଯସୌ ଦୁଃଖସୌଖ୍ଯେ ଜହାତି ମୁକ୍ତସ୍ତଦାଗ୍ର୍ଯାଂ ଗତିମେତ୍ଯଲିଙ୍ଗଃ
ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖକୁ ଛାଡି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଚିହ୍ନ ନଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଇଯାଏ।
କ୍ଷୀଣେ ଚ ପୁଣ୍ଯେ ଵିଗତେ ଚ ପାପେ ତନୋର୍ନିମିତ୍ତେ ଚ ଫଲେ ଵିନଷ୍ଟେ
ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ପାପ ଅଦୂର ହୁଏ, ଦେହର କାରଣର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ—
ଯଥୋର୍ଣନାଭିଃ ପରିଵର୍ତମାନସ୍ତନ୍ତୁକ୍ଷଯେ ତିଷ୍ଟତି ଯାତ୍ଯମାନଃ
ଯେପରି ମକୁଡ଼ି ତାହାର ତନ୍ତୁ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଘୂରି ରହିଥାଏ କିମ୍ବା ଚାଲିଯାଏ—
ଯଥା ରୁରୁଃ ଶୃଙ୍ଗମଥୋ ପୁରାଣଂ ହିତ୍ଵା ତ୍ଵଚଂ ଵାପ୍ଯୁରଗୋ ଯଥା ଚ
ଯେପରି ହରିଣ ତାହାର ପୁରୁଣା ଶୃଙ୍ଗ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ସାପ ତାହାର ପୁରୁଣା ଚମଡ଼ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ—
ମତ୍ସ୍ଯଂ ଯଥା ଵାପ୍ଯୁଦକେ ପତନ୍ତମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ପକ୍ଷୀ ନିପତତ୍ସଶକ୍ତଃ
ଯେପରି ମାଛ ତାଳାପରେ ପଡ଼ି ଛାଡି ଦିଆଯାଏ, କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ନିମ୍ନକୁ ତଳିଯାଏ—
ତଥା ହ୍ଯସୌ ଦୁଃଖସୌଖ୍ଯେ ଵିହାଯ ମୁକ୍ତଃ ପରାର୍ଦ୍ଧ୍ଯା ଗତିମେତ୍ଯଲିଙ୍ଗଃ
ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖକୁ ଛାଡି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇଯାଏ।
ନିଖିଲମଭିସମୀକ୍ଷ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତାର୍ଥଃ ପରମସୁଖୀ ଵିଜହାର ଵୀତଶୋକଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦେଖି ତଥ୍ୟ ବୁଝି, ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶୋକ ନଥିବା ଭାବରେ ବାସ କଲେ।
ନ ଖଲୁ ମମ ହି ଦହ୍ଯତେ ଽତ୍ର କିଞ୍ଚିତ୍ସ୍ଵଯମିଦମାହ କିଲ ସ୍ମ ଭୂମିପାଲଃ
ଏଠାରେ କିଛି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ—ଏହିପରି ରାଜା ସ୍ୱୟଂ କହିଥିଲେ।
ଉପଦ୍ରଵାନନୁଭଘଵତେ ହ୍ଯଦୁଃ ଖିତଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ କପିଲମିଵୈତ୍ଯ ମୈଥିଲଃ
ବିପଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ନଥିଲେ, ସେ କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରେ ମିଥିଲାର ରାଜା ପରି ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ପୁନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସନନ୍ଦନମୁଦାରଧୀଃ
ପୁନି ଭଲ ପ୍ରେମ ସହିତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ପ୍ରବ୍ରୂହି ତନ୍ମୁନେ ମହ୍ଯଂ ପ୍ରପନ୍ନାଯ ଦଯାନିଧେ
ମୁନି, ଦୟାର ସାଗର, ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ମୋତେ ସେ କଥା କହ।
ଗର୍ବେ ଜନ୍ମଜରାଦ୍ଯେଷୁସ୍ଥାନେଷୁ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତଃ
ଗର୍ଭରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖର ଉପାୟ କଣ?
ଭେଷଜଂ ଭଗଵତ୍ପ୍ରାପ୍ତିରୈକା ଚାତ୍ଯନ୍ତିକୀ ମତା
ଏହାର ଏକମାତ୍ର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତିହେତୁଜ୍ଞାନଂ ଚ କର୍ମ ଚୋକ୍ତଂ ମହାମୁନେ
ମହାମୁନି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି।
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାଗମମଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଵେକଜମ୍
ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର ଜ୍ଞାନ ଯାହା ବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମର ପାରମ୍ପରିକ ଧାରାରେ ଗଠିତ।
ତଦେତଚ୍ଛ୍ରୂଯତାମତ୍ର ସୁବୋଧଂ ଗଦତୋ ମମ
ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହୁଛି, ଏହାକୁ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ।
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମଣି ନିଷ୍ଣାତଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମରେ ଦୂର୍ଘାତ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପରମା ତ୍ଵକ୍ଷରପ୍ରାପ୍ତିରୃଗ୍ଵେଦାଦିମଯା ପରା
ଅକ୍ଷୟ ଉପଲବ୍ଧି ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଯାହା ଋଗ୍ବେଦ ଆଦି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ।
ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯମରୂପଂ ଚ ପାଣିପାଦାଦିସଂଯୁତମ୍
ଏହା ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ, ଆକାରହୀନ, ତଥାପି ହାତ, ପାଉ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ।
ଵ୍ଯାପ୍ଯଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଯତଃ ସର୍ଵଂ ତଂ ଵୈ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି ଓ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହି ଦେଖିବାକୁ ଜନ୍ମାନ୍ତର ସୃଷ୍ଟି।
ଶ୍ରୁତିଵାକ୍ଯୋଦିତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସ, ଯାହା ବେଦର ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ନିତ।
ଵାଚକୋ ଭଗଵଚ୍ଛବ୍ଦସ୍ତସ୍ଯୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଽକ୍ଷଯାତ୍ମନଃ
ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱରୂପ ଯାହାର, ତାଙ୍କୁ 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।
ଜ୍ଞାଯତେ ଯେନ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ପରମନ୍ଯତ୍ରଯୀମଯମ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଜଣାଯାଏ, ସେହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ତ୍ରୟୀ ବେଦରୁ ଅଲଗା।
ପୂଜାଯାଂ ଭଗଵଚ୍ଛବ୍ଦଃ କ୍ରିଯତେ ହ୍ଯୌପଚାରିକଃ
ପୂଜାରେ 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦକୁ ଉପଚାରିକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଭଗଵନ୍ଭଗଵଚ୍ଛବ୍ଦଃ ସର୍ଵକାରଣକାରଣେ ତେନାଗମପିତା ସ୍ରଷ୍ଟା ଗକାରୋ ଽଯଂ ତଥା ମୁନେ
ମୁନି, 'ଭଗବତ' ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣକୁ ସୂଚିତ କରେ; ଏହିପରି, ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ଗ' ଅକ୍ଷରକୁ ପିତା ଓ ସୃଷ୍ଟା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଯୋଶ୍ଚୈଵ ଷଣ୍ଣାଂ ଭଗ ଇତୀରଣା
'ଭଗ' ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଛଅ ପ୍ରକାରର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ସୂଚିତ କରେ।