ଆଗମୈରପକୃଷ୍ଯନ୍ତେ ହସ୍ତିପୈର୍ହସ୍ତିନୋ ଯଥା
ଏହି ବିପଦରେ ସମସ୍ତେ ଟାଣିଯାଉଛନ୍ତି, ହାତୀମାନେ ହାତୀପାଳକ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଇଥିବା ପରି।
ମହତ୍ତରଂ ଦୁଃଖମଭିପ୍ରପନ୍ନା ହିତ୍ଵାମିଷଂ ମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି
ଏହାଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ଆନନ୍ଦକୁ ଛାଡି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵିହାଯ ଯୋ ଗଚ୍ଛତି ସର୍ଵମେଵ କ୍ଷଣେନ ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତତେ ଚ
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଛାଡି ଯାଉଛି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାଉଛି ଓ ପୁଣି ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।
ଇତୀଦମାଲକ୍ଷ୍ଯ ରତିଃ କୁତୋ ଭଵେଦ୍ଵିନାଶିନାପ୍ଯସ୍ଯ ନ ଶମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହା ଦେଖି, କେମିତି ଆନନ୍ଦ ହେବ? ଏହି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ନରପତିରଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଃ ପୁନରନୁଯୋକ୍ତୁମିଦଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ରାଜା ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵଂ ସତି କିମଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵା କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହିପରି ହେଲେ, ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ କଣ କରିପାରିବ?
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ପ୍ରମତ୍ତୋ ଵା କିଂ ଵିଶେଷଂ କରିଷ୍ଯତି
ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସାବଧାନ ଥିଲେ, କଣ ତାର ତଫାତ ହେବ?
କସ୍ମୈ କ୍ରିଯତ କଲ୍ପେତ ନିଶ୍ଚଯଃ କୋ ଽତ୍ର ତତ୍ତ୍ଵତଃ
କାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ କଣ ନିଷ୍ଚୟ ହେବ?
ପୁନଃ ପ୍ରଶମଯନ୍ଵାକ୍ଯୈଃ କଵିଃ ପଞ୍ଚଶିଖୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ଶାନ୍ତି ଦେଇ କଥା କହି, ପଞ୍ଚଶିଖ ଋଷି କହିଲେ—
ଅଯଂ ହ୍ଯପି ସମାହାରଃ ଶରୀରେଦ୍ରିଯଚେତସାମ୍
ଏହି ମଧ୍ୟ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚିତ୍ତର ଏକ ମିଶ୍ରଣ।
ଧାତଵଃ ପଞ୍ଚଧା ତୋଯଂ ଖେ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିଷୋ ଧରା
ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି: ପାଣି, ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ।
ଆକାଶଂ ଵାଯୁରୂଷ୍ମା ଚ ସ୍ନେହୋ ଯଶ୍ଚାପି ପାର୍ଥିଵଃ
ଆକାଶ, ପବନ, ଉଷ୍ମା, ଶିତଳତା ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ—
ଜ୍ଞାନମୂଷ୍ମା ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଃ କାଯସଂଗ୍ରହଃ
ଜ୍ଞାନ, ଉଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ — ଏହି ତିନିଟି ଦେହର ମୂଳ ଉପାଦାନ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵିକାରଶ୍ଚ ଧାତଵଶ୍ଚାତ୍ର ନିଃସୃତାଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶରୀରର ଧାତୁଗୁଡିକ ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀତି ପଞ୍ଚୈତେ ଚିତ୍ତପୂର୍ଵଙ୍ଗମା ଗୁଣାଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ଏହାମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ଗୁଣ।
ସୁଖଦୁଃଖେତି ଯାମାହୁରନଦୁଃଖାସୁଖେତି ଚ
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବରେ ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ନୁହେଁ ତାହା ମଧ୍ୟ।
ଏତେ ହ୍ଯାମରଣାତ୍ପଞ୍ଚ ସଦ୍ଗୁଣା ଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧଯେ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ରହିଥାଏ।
ତମାହୁଃ ପରମଂ ଶୁଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯଵ୍ଯଯଂ ମହତ୍
ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧି, ଅବିନାଶୀ ମହା ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନୈର୍ଦୁଃଖମନନ୍ତଂ ନୋପଶାମ୍ଯତି
ଅସଠିକ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵର୍ତତେ କିମଧିଷ୍ଟାନାତ୍ପ୍ରସକ୍ତା ଦୁଃଖସଂତତିଃ
କେଉଁ ଆଧାରରେ ଦୁଃଖର ଧାରା ଚାଲି ରହିଛି?
ଶୃଣୁଯାତ୍ତଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷାଯ ଭାଷ୍ଯମାଣଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ କହାଯିବା ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣ।
ନିତ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯାଵିନୀତାନାଂ କ୍ଲେଶୋ ଦୁଃଖାଵହୋ ତମଃ
ଯେମାନେ ସଦା ଭ୍ରମରେ ରହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଳେଶ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଆଣେ।
ସୁଖତ୍ଯାଗା ତପୋ ଯୋଗଂ ସର୍ଵତ୍ଯାଗେ ସମାପନା
ସୁଖର ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି ତପ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗରେ ଯୋଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଵିପ୍ରହାଣାଯ ଦୁଃଖସ୍ଯ ଦୁର୍ଗତିର୍ହି ତଥା ଭଵେତ୍
ଦୁଃଖର ଦୂରିକରଣ ପାଇଁ ଏପରି ତ୍ୟାଗ ଦୁର୍ଗତିରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ବସଷଷ୍ଟାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପଞ୍ଚ କର୍ମେଦ୍ରିଯାଣି ତୁ
ଏବେ ମୁଁ ଛଅଟି ଓ ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ କଥା କହିବି।
ପ୍ରଜନାନ ଦଯୋମେଢ୍ରୋ ଵିସର୍ଗୋ ପାଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ, କଥା କହିବା, ଧରିବା, ଚଳାଚଳ ଓ ପରିସ୍ରାବଣ — ଏହି ଗୁଡିକ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଏଵମେକାଦଶେତାନି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତ୍ଵଵସୃଜନ୍ମନଃ
ଏଭଳି, ଏଗାରଟି ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ତଥା ସ୍ପର୍ଶେ ତଥା ରୂପେ ତଥୈଵ ରସଗନ୍ଧଯୋଃ
ତେଣୁ ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି।
ଯେନାଯଂ ତ୍ରିଵିଧୋ ଭାଵଃ ପର୍ଯାଯାତ୍ସମୁପସ୍ଥିତଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବ କ୍ରମେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ତ୍ରିଵିଧା ଵେଦାନା ଯେଷୁ ପ୍ରସୃତା ସର୍ଵସାଧିନୀ
ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ବେଦ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହୁଏ।