ଏଵଂ ସତି ଚ କା ପ୍ରୀହିର୍ଜ୍ଞାନଵିଦ୍ଯାତପୋବଲୈଃ
ଏଭଳି ହେଲେ ଜ୍ଞାନ, ପଠା, ତପ, ଶକ୍ତିର କଣ ଉପଯୋଗ?
ଅପି ତ୍ଵଯମିହୈଵାନ୍ଯୈଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଦୁଃଖିତୋ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିପାରେ।
ଯଥା ହି ମୁଶଲୈର୍ହନ୍ଯୁଃ ଶରୀରଂ ତତ୍ପୁନର୍ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଶରୀରକୁ ମୁଶଳ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ, ଏହା ପୁନଃ ଫେରିଆସିପାରେ।
ଋମସଂଵତ୍ସରୌ ତିଷ୍ଯଃ ଶୀତୋଷ୍ଣୋ ଽଥ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ମାସ ଓ ବର୍ଷ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ—
ଜରଯାଭିପରୀତସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁନା ଚ ଵିନାଶିତମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖରେ ପଡି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ଵାଯୁଃ ଶୋଣିତଂ ମାଂସମସ୍ଥି ଚ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼—
ଲୋକଯାତ୍ରାଵିଧାତଶ୍ଚ ଦାନଧର୍ମଫଲାଗମେ
ଜଗତର ଚଳାଚଳ ଯାଁଠି ହୁଏ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି—
ଇତି ସମ୍ଯଙ୍ ମନସ୍ଯେତେ ବହଵଃ ସଂତି ହେତଵଃ
ଏଭଳି ଅନେକ କାରଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମନରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।
ତେଷାଂ ଵିମୃଶତାମେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗଭିଧାଵତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି ଓ ଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତି,
ଏଵନ୍ତୁର୍ ଥୈରନର୍ଥୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖିତାଃ ସର୍ଵଜନ୍ତଵଃ
ତଥାପି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଅନର୍ଥରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଆଗମୈରପକୃଷ୍ଯନ୍ତେ ହସ୍ତିପୈର୍ହସ୍ତିନୋ ଯଥା
ଏହି ବିପଦରେ ସମସ୍ତେ ଟାଣିଯାଉଛନ୍ତି, ହାତୀମାନେ ହାତୀପାଳକ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଇଥିବା ପରି।
ମହତ୍ତରଂ ଦୁଃଖମଭିପ୍ରପନ୍ନା ହିତ୍ଵାମିଷଂ ମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି
ଏହାଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ଆନନ୍ଦକୁ ଛାଡି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵିହାଯ ଯୋ ଗଚ୍ଛତି ସର୍ଵମେଵ କ୍ଷଣେନ ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତତେ ଚ
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଛାଡି ଯାଉଛି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାଉଛି ଓ ପୁଣି ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।
ଇତୀଦମାଲକ୍ଷ୍ଯ ରତିଃ କୁତୋ ଭଵେଦ୍ଵିନାଶିନାପ୍ଯସ୍ଯ ନ ଶମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହା ଦେଖି, କେମିତି ଆନନ୍ଦ ହେବ? ଏହି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ନରପତିରଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଃ ପୁନରନୁଯୋକ୍ତୁମିଦଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ରାଜା ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵଂ ସତି କିମଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵା କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହିପରି ହେଲେ, ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ କଣ କରିପାରିବ?
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ପ୍ରମତ୍ତୋ ଵା କିଂ ଵିଶେଷଂ କରିଷ୍ଯତି
ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସାବଧାନ ଥିଲେ, କଣ ତାର ତଫାତ ହେବ?
କସ୍ମୈ କ୍ରିଯତ କଲ୍ପେତ ନିଶ୍ଚଯଃ କୋ ଽତ୍ର ତତ୍ତ୍ଵତଃ
କାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ କଣ ନିଷ୍ଚୟ ହେବ?
ପୁନଃ ପ୍ରଶମଯନ୍ଵାକ୍ଯୈଃ କଵିଃ ପଞ୍ଚଶିଖୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ଶାନ୍ତି ଦେଇ କଥା କହି, ପଞ୍ଚଶିଖ ଋଷି କହିଲେ—
ଅଯଂ ହ୍ଯପି ସମାହାରଃ ଶରୀରେଦ୍ରିଯଚେତସାମ୍
ଏହି ମଧ୍ୟ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚିତ୍ତର ଏକ ମିଶ୍ରଣ।
ଧାତଵଃ ପଞ୍ଚଧା ତୋଯଂ ଖେ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିଷୋ ଧରା
ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି: ପାଣି, ଆକାଶ, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୃଥିବୀ।
ଆକାଶଂ ଵାଯୁରୂଷ୍ମା ଚ ସ୍ନେହୋ ଯଶ୍ଚାପି ପାର୍ଥିଵଃ
ଆକାଶ, ପବନ, ଉଷ୍ମା, ଶିତଳତା ଓ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ—
ଜ୍ଞାନମୂଷ୍ମା ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଃ କାଯସଂଗ୍ରହଃ
ଜ୍ଞାନ, ଉଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ — ଏହି ତିନିଟି ଦେହର ମୂଳ ଉପାଦାନ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ଵିକାରଶ୍ଚ ଧାତଵଶ୍ଚାତ୍ର ନିଃସୃତାଃ
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶରୀରର ଧାତୁଗୁଡିକ ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀତି ପଞ୍ଚୈତେ ଚିତ୍ତପୂର୍ଵଙ୍ଗମା ଗୁଣାଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ — ଏହାମାନେ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ଗୁଣ।
ସୁଖଦୁଃଖେତି ଯାମାହୁରନଦୁଃଖାସୁଖେତି ଚ
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଭାବରେ ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ନୁହେଁ ତାହା ମଧ୍ୟ।
ଏତେ ହ୍ଯାମରଣାତ୍ପଞ୍ଚ ସଦ୍ଗୁଣା ଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧଯେ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ରହିଥାଏ।
ତମାହୁଃ ପରମଂ ଶୁଦ୍ଧିଂ ବୁଦ୍ଧିରିତ୍ଯଵ୍ଯଯଂ ମହତ୍
ଏହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧି, ଅବିନାଶୀ ମହା ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନୈର୍ଦୁଃଖମନନ୍ତଂ ନୋପଶାମ୍ଯତି
ଅସଠିକ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵର୍ତତେ କିମଧିଷ୍ଟାନାତ୍ପ୍ରସକ୍ତା ଦୁଃଖସଂତତିଃ
କେଉଁ ଆଧାରରେ ଦୁଃଖର ଧାରା ଚାଲି ରହିଛି?