ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ମୋହାତ୍ତଦସମ୍ଯକ୍ ପରଂ ମତମ୍
ଭ୍ରମରେ ପଡି ସେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଭାବିଥାଏ; ଏହା ଠିକ୍ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନୁହେଁ।
ଅଜରୋ ଽଯମମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚ ରାଜାସୌ ମନ୍ଯତେ ଯଥା
ଏକ ରାଜା ନିଜକୁ ଅବୟସ୍କ ଓ ଅମର ଭାବେ ଭାବିଥିବା ପରି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ।
କିମଧିଷ୍ଟାଯ ତଦ୍ ବ୍ରୂଯାଲ୍ଲୋକଯାତ୍ରାଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
କେଉଁ ଆଧାରରେ ଜଗତର ଚାଳିବା ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ କଥା କହିଯାଇପାରିବ?
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ହ୍ଯାଗମୋ ଭିନ୍ନଃ କୃତାନ୍ତୋ ଵା ନ କିଞ୍ଚନ
ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯୋଜୀଵଃ ଶରୀରସ୍ଯ ନାସ୍ତିକାନାଂ ମତେ ସ୍ଥିତଃ
ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କର ମତାନୁସାରେ ଶରୀର ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ନାହିଁ।
ଜାତିସ୍ମୃତିରଯସ୍କାନ୍ତଃ ସୂର୍ଯକାନ୍ତୋଂଽବୁଭକ୍ଷଣମ୍
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି, ଚୁମ୍ବକ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାଣ୍ତ ଓ ଜଳ ଶୋଷଣ—
ମୃତକର୍ମନିଵତ୍ତିଂ ଚ ପ୍ରମାଣମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମର ବିରତି ମଧ୍ୟ, ଏହିଗୁଡିକ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଅମୂତସ୍ଯ ହି ମୂର୍ତେନ ସାମାନ୍ଯଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜିନିଷ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହିତ କୌଣସି ସାଧାରଣତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ଚ ଦଗ୍ଧେ ଚ ଚିତ୍ତେ ମରଣଧର୍ମିଣି
ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ନଷ୍ଟ ଓ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁର ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଯଦା ସରୂପତଶ୍ଚାନ୍ଯୋ ଜାତିତଃ ଶ୍ରୁତତୋର୍ଽଥତଃ
ଯେତେବେଳେ ରୂପ, ଜନ୍ମ, ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଅର୍ଥରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ—
ଏଵଂ ସତି ଚ କା ପ୍ରୀହିର୍ଜ୍ଞାନଵିଦ୍ଯାତପୋବଲୈଃ
ଏଭଳି ହେଲେ ଜ୍ଞାନ, ପଠା, ତପ, ଶକ୍ତିର କଣ ଉପଯୋଗ?
ଅପି ତ୍ଵଯମିହୈଵାନ୍ଯୈଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଦୁଃଖିତୋ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିପାରେ।
ଯଥା ହି ମୁଶଲୈର୍ହନ୍ଯୁଃ ଶରୀରଂ ତତ୍ପୁନର୍ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଶରୀରକୁ ମୁଶଳ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ, ଏହା ପୁନଃ ଫେରିଆସିପାରେ।
ଋମସଂଵତ୍ସରୌ ତିଷ୍ଯଃ ଶୀତୋଷ୍ଣୋ ଽଥ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ମାସ ଓ ବର୍ଷ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ—
ଜରଯାଭିପରୀତସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁନା ଚ ଵିନାଶିତମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖରେ ପଡି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ଵାଯୁଃ ଶୋଣିତଂ ମାଂସମସ୍ଥି ଚ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼—
ଲୋକଯାତ୍ରାଵିଧାତଶ୍ଚ ଦାନଧର୍ମଫଲାଗମେ
ଜଗତର ଚଳାଚଳ ଯାଁଠି ହୁଏ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି—
ଇତି ସମ୍ଯଙ୍ ମନସ୍ଯେତେ ବହଵଃ ସଂତି ହେତଵଃ
ଏଭଳି ଅନେକ କାରଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମନରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।
ତେଷାଂ ଵିମୃଶତାମେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗଭିଧାଵତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି ଓ ଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତି,
ଏଵନ୍ତୁର୍ ଥୈରନର୍ଥୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖିତାଃ ସର୍ଵଜନ୍ତଵଃ
ତଥାପି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଅନର୍ଥରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଆଗମୈରପକୃଷ୍ଯନ୍ତେ ହସ୍ତିପୈର୍ହସ୍ତିନୋ ଯଥା
ଏହି ବିପଦରେ ସମସ୍ତେ ଟାଣିଯାଉଛନ୍ତି, ହାତୀମାନେ ହାତୀପାଳକ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଇଥିବା ପରି।
ମହତ୍ତରଂ ଦୁଃଖମଭିପ୍ରପନ୍ନା ହିତ୍ଵାମିଷଂ ମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି
ଏହାଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ଆନନ୍ଦକୁ ଛାଡି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵିହାଯ ଯୋ ଗଚ୍ଛତି ସର୍ଵମେଵ କ୍ଷଣେନ ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତତେ ଚ
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଛାଡି ଯାଉଛି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯାଉଛି ଓ ପୁଣି ଫେରି ଆସୁନାହିଁ।
ଇତୀଦମାଲକ୍ଷ୍ଯ ରତିଃ କୁତୋ ଭଵେଦ୍ଵିନାଶିନାପ୍ଯସ୍ଯ ନ ଶମ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହା ଦେଖି, କେମିତି ଆନନ୍ଦ ହେବ? ଏହି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଜଗତରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ।
ନରପତିରଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଃ ପୁନରନୁଯୋକ୍ତୁମିଦଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ରାଜା ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଓ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵଂ ସତି କିମଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵା କିଂ କରିଷ୍ଯତି
ଏହିପରି ହେଲେ, ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ କଣ କରିପାରିବ?
ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ପ୍ରମତ୍ତୋ ଵା କିଂ ଵିଶେଷଂ କରିଷ୍ଯତି
ଅସାବଧାନ କିମ୍ବା ସାବଧାନ ଥିଲେ, କଣ ତାର ତଫାତ ହେବ?
କସ୍ମୈ କ୍ରିଯତ କଲ୍ପେତ ନିଶ୍ଚଯଃ କୋ ଽତ୍ର ତତ୍ତ୍ଵତଃ
କାହା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ ସତ୍ୟରେ କଣ ନିଷ୍ଚୟ ହେବ?
ପୁନଃ ପ୍ରଶମଯନ୍ଵାକ୍ଯୈଃ କଵିଃ ପଞ୍ଚଶିଖୋ ଽବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ଶାନ୍ତି ଦେଇ କଥା କହି, ପଞ୍ଚଶିଖ ଋଷି କହିଲେ—
ଅଯଂ ହ୍ଯପି ସମାହାରଃ ଶରୀରେଦ୍ରିଯଚେତସାମ୍
ଏହି ମଧ୍ୟ ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚିତ୍ତର ଏକ ମିଶ୍ରଣ।