ଆସୁରିର୍ମଣ୍ଡଲେ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିପେଦେ ତମଵ୍ଯଯମ୍
ସେଇ ମଣ୍ଡଳରେ ଆସୁରି ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପାଇଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କପିଲୀ ନାମ କାଚିଦାସୀତ୍କୁଟୁମ୍ବିନୀ
ଏଠାରେ କପିଳୀ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଗୃହସ୍ଥା ଥିଲେ।
ତତଶ୍ଚ କାପିଲେଯତ୍ଵଂ ଲେଭେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଚ ନୈଷ୍ଟିକୀମ୍
ପରେ ସେ କପିଳୀ ଅବସ୍ଥା ଓ ନିଶ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
ତସ୍ଯ ତତ୍କାପିଲେଯତ୍ଵଂ ସର୍ଵଵିତ୍ତ୍ଵମନୁତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କର କପିଳୀ ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଥିଲା।
ଉପେତ୍ଯ ଶତମାଚାର୍ଯାନ୍ମୋହଯାମାସ ହେତୁଭିଃ
ସେ ଶତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ତର୍କରେ ଭ୍ରମିତ କରିଥିଲେ।
ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶତମାଚାର୍ଯାମ୍ପୃଷ୍ଟତୋ ଽନୁଜଗାମ ତମ୍
ସେ ଶତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଛାଡି, ପଛରୁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ପରମଂ ମୋକ୍ଷଂ ଯତ୍ତତ୍ସାଂଖ୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଯାହା ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
କର୍ମନିର୍ଵେଦମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ସର୍ଵନିର୍ଵେଦମବ୍ରଵୀତ୍
କର୍ମରେ ଅସନ୍ତୋଷ ବିବରଣା କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସନ୍ତୋଷ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ।
ତମନାଶ୍ଵାସିକଂ ମୋହଂ ଵିନାଶି ଚଲମଧ୍ରୁଵମ୍
ଏହି ଭ୍ରମ ଯାହା କୌଣସି ଆଶ୍ୱାସ ଦେଇନାହିଁ, ନଷ୍ଟକରିବା, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ।
ଆଗମାତ୍ପରମସ୍ତୀତି ବ୍ରୁଵନ୍ନପି ପରାଜିତଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପ୍ରତିଖଣ୍ଡିତ ହେଲେ।
ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯତେ ମୋହାତ୍ତଦସମ୍ଯକ୍ ପରଂ ମତମ୍
ଭ୍ରମରେ ପଡି ସେ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଭାବିଥାଏ; ଏହା ଠିକ୍ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନୁହେଁ।
ଅଜରୋ ଽଯମମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚ ରାଜାସୌ ମନ୍ଯତେ ଯଥା
ଏକ ରାଜା ନିଜକୁ ଅବୟସ୍କ ଓ ଅମର ଭାବେ ଭାବିଥିବା ପରି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ।
କିମଧିଷ୍ଟାଯ ତଦ୍ ବ୍ରୂଯାଲ୍ଲୋକଯାତ୍ରାଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
କେଉଁ ଆଧାରରେ ଜଗତର ଚାଳିବା ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ କଥା କହିଯାଇପାରିବ?
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ହ୍ଯାଗମୋ ଭିନ୍ନଃ କୃତାନ୍ତୋ ଵା ନ କିଞ୍ଚନ
ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯୋଜୀଵଃ ଶରୀରସ୍ଯ ନାସ୍ତିକାନାଂ ମତେ ସ୍ଥିତଃ
ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କର ମତାନୁସାରେ ଶରୀର ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆତ୍ମା ନାହିଁ।
ଜାତିସ୍ମୃତିରଯସ୍କାନ୍ତଃ ସୂର୍ଯକାନ୍ତୋଂଽବୁଭକ୍ଷଣମ୍
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି, ଚୁମ୍ବକ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାଣ୍ତ ଓ ଜଳ ଶୋଷଣ—
ମୃତକର୍ମନିଵତ୍ତିଂ ଚ ପ୍ରମାଣମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କର୍ମର ବିରତି ମଧ୍ୟ, ଏହିଗୁଡିକ ପ୍ରମାଣ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ଅମୂତସ୍ଯ ହି ମୂର୍ତେନ ସାମାନ୍ଯଂ ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜିନିଷ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସହିତ କୌଣସି ସାଧାରଣତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ଚ ଦଗ୍ଧେ ଚ ଚିତ୍ତେ ମରଣଧର୍ମିଣି
ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ନଷ୍ଟ ଓ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ, ଏହା ମୃତ୍ୟୁର ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଯଦା ସରୂପତଶ୍ଚାନ୍ଯୋ ଜାତିତଃ ଶ୍ରୁତତୋର୍ଽଥତଃ
ଯେତେବେଳେ ରୂପ, ଜନ୍ମ, ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଅର୍ଥରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିଯାଏ—
ଏଵଂ ସତି ଚ କା ପ୍ରୀହିର୍ଜ୍ଞାନଵିଦ୍ଯାତପୋବଲୈଃ
ଏଭଳି ହେଲେ ଜ୍ଞାନ, ପଠା, ତପ, ଶକ୍ତିର କଣ ଉପଯୋଗ?
ଅପି ତ୍ଵଯମିହୈଵାନ୍ଯୈଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଦୁଃଖିତୋ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଏକ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିପାରେ।
ଯଥା ହି ମୁଶଲୈର୍ହନ୍ଯୁଃ ଶରୀରଂ ତତ୍ପୁନର୍ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଶରୀରକୁ ମୁଶଳ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରାଯାଏ, ଏହା ପୁନଃ ଫେରିଆସିପାରେ।
ଋମସଂଵତ୍ସରୌ ତିଷ୍ଯଃ ଶୀତୋଷ୍ଣୋ ଽଥ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ମାସ ଓ ବର୍ଷ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର, ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ—
ଜରଯାଭିପରୀତସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁନା ଚ ଵିନାଶିତମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖରେ ପଡି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମନୋ ଵାଯୁଃ ଶୋଣିତଂ ମାଂସମସ୍ଥି ଚ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ରକ୍ତ, ମାଂସ ଓ ହାଡ଼—
ଲୋକଯାତ୍ରାଵିଧାତଶ୍ଚ ଦାନଧର୍ମଫଲାଗମେ
ଜଗତର ଚଳାଚଳ ଯାଁଠି ହୁଏ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି—
ଇତି ସମ୍ଯଙ୍ ମନସ୍ଯେତେ ବହଵଃ ସଂତି ହେତଵଃ
ଏଭଳି ଅନେକ କାରଣ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ମନରେ ବିଚାର କରାଯାଏ।
ତେଷାଂ ଵିମୃଶତାମେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗଭିଧାଵତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥାଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି ଓ ଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତି,
ଏଵନ୍ତୁର୍ ଥୈରନର୍ଥୈଶ୍ଚ ଦୁଃଖିତାଃ ସର୍ଵଜନ୍ତଵଃ
ତଥାପି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଅନର୍ଥରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।