ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ତୁ ପ୍ରଦୀପାର୍ଥଂ କୁରୁତେ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତମୈଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଜ୍ଵାଳା ପାଇଁ କାମ କରେ।
ସୃଜତେ ହି ଗୁଣାନ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପରିପଶ୍ଯତି
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ତାହାକୁ ଦେଖେ।
ଆଶ୍ରଯୋ ନାସ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ କଶ୍ଚନ
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଏକାଠି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ରଶ୍ମୀଂସ୍ତେଷାଂ ସ ମନସା ଯଦା ସମ୍ଯଙ୍ନିଯଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ତାଙ୍କର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ —
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଃ ପ୍ରାକୃତଂ କର୍ମ ନିତ୍ଯମାତ୍ମରତିର୍ମୁନିଃ
ଯିଏ ପ୍ରାକୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଆତ୍ମାରେ ଲଗ୍ନ ରହେ, ସେ ମୁନି —
ଯଥା ଵାରିଚରଃ ପକ୍ଷୀ ସଲିଲେନ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ଜଳରେ ଭିଜିନାହିଁ, ସେପରି —
ଏଵଂ ସ୍ଵଭାଵମେଵୈତତ୍ସ୍ଵବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିହରେନ୍ନରଃ
ଏଭଳି, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ଭାଵଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ସ ନିତ୍ଯଂ ସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍
ଭାବ ଉପାୟରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ସେ ସଦା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ପ୍ରଧ୍ଵସ୍ତା ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ନିଵୃତ୍ତିର୍ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ପୁନଃ ଫେରିନାହାନ୍ତି; ନିବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଏଵମେକେ ଵ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ନିଵୃତ୍ତିରିତି ଚାପରେ
ଏଭଳି, କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ନିବୃତ୍ତି ଭାବିନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଭାବନ୍ତି।
ଇତୀମଂ ହୃଦଯଗ୍ରଥିଂ ବୁଦ୍ଧିଚିନ୍ତାମଯଂ ଦୃଢମ୍
ଏଭଳି, ଚିନ୍ତା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଗଠିତ ହୃଦୟର ଏହି ଗଠି —
ମଲିନାଃ ପ୍ରାଣ୍ନୁଯୁଃ ଶୁଦ୍ଧିଂ ଯଥା ପୂର୍ଣାଂ ନଦୀଂ ନରାଃ
ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଦୀକୁ ଶୁଧି ପାଇଁ ଯାନ୍ତି,
ମହାନଦ୍ଯା ହି ପାରଜ୍ଞସ୍ତପ୍ଯତେ ନ ତରନ୍ଯଥା
ଯେପରି ଏକ ମହାନଦୀକୁ କେମିତି ପାରହେବା ଜଣେ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖଭୋଗ କରିନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ଅନ୍ୟଥା ହୁଏନାହିଁ।
ଏଵଂ ଯେ ଵିଦୁରଧ୍ଯାତ୍ମଂ କୈଵଲ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମୁତ୍ତମମ୍
ଏହିପରି, ଯେମାନେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ମୁକ୍ତିର ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି,
ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ ଶନୈର୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଲଭତେ ଚ ଶମଂ ତତଃ
ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଭଲଭାବେ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରି, ଏହିଠାରୁ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଅନ୍ଵିଷ୍ଯ ମନସା ଯୁକ୍ତସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶୀ ନିରୁତ୍ସୁକଃ
ଏକାଗ୍ର ମନରେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଆଶା ଛାଡି ରହିଥିବା,
ତତ୍ର ତତ୍ର ଵିସୃଷ୍ଟେଷୁ ଦୁର୍ଵାପେଷ୍ଵକୃତାତ୍ମାଭିଃ
ଏଠି ଓ ସେଠି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅପହ୍ରାସ୍ତ ଓ ଅସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ,
ଵିଜ୍ଞାଯ ତଦ୍ଧି ମନ୍ଯନ୍ତେ କତକୃତ୍ଯା ମନୀଷିଣଃ
ସେମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝି, ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ନହି ଗତିରଧିକାସ୍ତି କସ୍ଯଚିତ୍ସତି ହି ଗୁଣେପ୍ରଵଦତ୍ଯତୁଲ୍ଯତାମ୍
କାହା ପାଇଁ ଉପରି ଗତି ନାହିଁ, କାରଣ ଗୁଣ ଥିଲେ ସମତା ରହିଥାଏ, ଅସମତା ନାହିଁ।
ନାପ୍ରିଯଂ ତଦୁଭଯଂ କୁତଃ ପ୍ରିଯଂ ତସ୍ଯ ତଜ୍ଜନଯତୀହ କୁର୍ଵତଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନା ଅପ୍ରିୟ ନା ପ୍ରିୟ, କାରଣ କର୍ମ କରିବାରୁ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତତ୍ର ପଶ୍ଯ କୁଶଲାନ୍ନ ଶୋଚତେ ଜାଯତେ ଯଦି ଭଯଂ ପଦଂ ସଦା
ସେଠାରେ, ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ସେ ଶୋକ କରିନାହାନ୍ତି; ଭୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥା।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନରସ୍ତ୍ରିଵିଧତାପତଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହାକୁ ଜାଣି ମଣିଷ ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉଛି,
ଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶାଶ୍ଵତୀଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀହ ମହର୍ଷଯଃ
ଯାହାକୁ ଜାଣି ଏଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଉଛନ୍ତି,
ମହର୍ଷଯୋ ଜ୍ଞାନତୃପ୍ତା ନିର୍ଵାଣଗତମାନସାଃ
ମହାର୍ଷିମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ, ତାଙ୍କର ମନ ନିର୍ବାଣକୁ ଲାଗିଛି,
ଜନ୍ମଦୋଷପାରୀକ୍ଷୀଣାଃ ସ୍ଵଭାଵେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଜନ୍ମର ଦୋଷ ଶେଷ ହୋଇ, ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଅସଂଗାନ୍ଯ ଵିଧାଦୀନି ମନଃ ଶାନ୍ତିକରାଣି ଚ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ପିଣ୍ଡୀକୃତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମମାସୀନଃ କାଷ୍ଟଵନ୍ମୁନିଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଏକଠା କରି, ମୁନି ଗୋଟିଏ କାଠ ଭଳି ବସିଥାନ୍ତି।
ରୂପଂ ନ ଚକ୍ଷୁଷା ଵିନ୍ଦ୍ଯାଜ୍ଜିହ୍ଵଯା ନ ରସାଂସ୍ତଥା
ସେ ଚକ୍ଷୁରେ ରୂପ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଜିହ୍ବାରେ ରସ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି।
ପଞ୍ଚଵର୍ଗପ୍ରମାଥୀନି ନେଚ୍ଛେଞ୍ଚୈତାନି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ସେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନରେ, ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦଳକୁ ଚାହିନାହାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସମାଦଧ୍ଯାନ୍ମନୋ ଭ୍ରାନ୍ତମିନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ସହ ପଞ୍ଚଭିଃ
ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥାଏ।