ପୁରୁଷେ ତିଷ୍ଟତୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରିଷୁ ଭାଵେଷୁ ଵର୍ତତେ
ବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟରେ ବସିଥାଏ ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ନ ସୁଖେନ ନ ଦୁଃଖେନ କଦାଚିଦପି ଵର୍ତତେ
ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ସହିତ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସେଯଂ ଭାଵାତ୍ମିକା ଭାଵାଂସ୍ତ୍ରୀନେତାନତିଵର୍ତତେ
ଏହି ଭାବରେ ଗଠିତ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ତିନିଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଅତିଭାଵଗତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଭାଵୈର୍ମନସି ଵର୍ତତେ
ବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେ ମନର ଭିତରେ ଭାବମାନଙ୍କ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଵର୍ତଯତି ସା ସଦା
ସେଇ ବୁଦ୍ଧି ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କ୍ରିୟାଶୀଳ କରେ।
ଯେ ଯେ ଚ ଭାଵା ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ସର୍ଵେ ପ୍ଯେତେଷୁ ଵୈ ତ୍ରିଷୁ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ଭାବମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ଏହି ତିନିଟି ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସର୍ଵାଣି ଵିଜେତଵ୍ଯାନି ଧୀମତା
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିଵିଶ୍ଵାଵେଦନାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵେଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜଗତ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ।
ସୁଖସ୍ପର୍ଶଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋ ଦୁଃଖସ୍ପର୍ଶୋ ରଜୋଗୁଣଃ
ସୁଖର ସ୍ପର୍ଶ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ; ଦୁଃଖର ସ୍ପର୍ଶ ରଜ ଗୁଣ।
ତଵ ଯତ୍ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତଂ କାଯେ ମନସି ଵା ଭଵେତ୍
ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା ଦେହ କିମ୍ବା ମନରେ ପ୍ରୀତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ,
ଅଥ ଯଦ୍ଦୁଃଖସଂଯୁକ୍ତମପ୍ରୀତିକରମାତ୍ମନଃ
ଏବଂ ଯାହା ଦୁଃଖ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଓ ନିଜକୁ ଅପ୍ରୀତିକର,
ଅଥଯନ୍ମୋହସଂଯୁକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତ ଵିଷମଂ ଭଵେତ୍
ଏବଂ ଯାହା ମୂଢତା ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର,
ପ୍ରହର୍ଷଃ ପ୍ରୀତିରାନନ୍ଦଃ ସୁଖଂ ଵା ଶାନ୍ତଚିତ୍ତତା
ଅତ୍ୟନ୍ଦ ଆନନ୍ଦ, ପ୍ରୀତି, ଆନନ୍ଦ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ମନ,
ଅତୁଷ୍ଟିଃ ପରିତାପଶ୍ଚ ଶୋକୋ ଲୋଭସ୍ତଥା କ୍ଷମା
ଅସନ୍ତୋଷ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶୋକ, ଲୋଭ ଓ କ୍ଷମା,
ଅପମାନସ୍ତଥା ମୋହଃ ପ୍ରମାଦଃ ସ୍ଵପ୍ନତନ୍ଦ୍ରିତେ
ଅସମ୍ମାନ, ଭ୍ରମ, ଅସାବଧାନତା, ଘୁମ ଓ ଅଳସ୍ୟ —
ଦୂଷଣଂ ବହୁଧାଗାମି ପ୍ରାର୍ଥନାସଂଶଯାତ୍ମକମ୍
ଏହି ଅନେକ ଦୋଷ ଇଚ୍ଛା ଓ ସନ୍ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଯୋରେତଦନ୍ତରଂ ଯସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମଯୋଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତଫାତ —
ମଶକୋଦୁଂବରୌ ଵାପି ସଂପ୍ରଯୁକ୍ତୌ ଯଥା ସଦା
ମାଛା ଓ ଉଡ଼ୁମ୍ବର ଫଳ ଯେପରି ସଦା ଏକାଠି ରହେ, ସେପରି।
ପୃଥଗ୍ଭୂତୌ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ତୌ ସପ୍ରଂଯୁକ୍ତୌ ଚ ସର୍ଵଦା
ସ୍ୱଭାବରେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା, କିନ୍ତୁ ସଦା ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଗୁଣା ଵିଦୁରାତ୍ମାନଂ ସ ଗୁଣାନ୍ଵେତ୍ତି ସର୍ଵଶଃ
ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଜାଣେ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ତୁ ପ୍ରଦୀପାର୍ଥଂ କୁରୁତେ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତମୈଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଜ୍ଵାଳା ପାଇଁ କାମ କରେ।
ସୃଜତେ ହି ଗୁଣାନ୍ସତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପରିପଶ୍ଯତି
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ତାହାକୁ ଦେଖେ।
ଆଶ୍ରଯୋ ନାସ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ କଶ୍ଚନ
ସତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଏକାଠି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ରଶ୍ମୀଂସ୍ତେଷାଂ ସ ମନସା ଯଦା ସମ୍ଯଙ୍ନିଯଚ୍ଛତି
ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ତାଙ୍କର କିରଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ —
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଃ ପ୍ରାକୃତଂ କର୍ମ ନିତ୍ଯମାତ୍ମରତିର୍ମୁନିଃ
ଯିଏ ପ୍ରାକୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଆତ୍ମାରେ ଲଗ୍ନ ରହେ, ସେ ମୁନି —
ଯଥା ଵାରିଚରଃ ପକ୍ଷୀ ସଲିଲେନ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଯେପରି ଜଳରେ ଭିଜିନାହିଁ, ସେପରି —
ଏଵଂ ସ୍ଵଭାଵମେଵୈତତ୍ସ୍ଵବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିହରେନ୍ନରଃ
ଏଭଳି, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ରହିବା ଉଚିତ।
ଭାଵଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ସ ନିତ୍ଯଂ ସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍
ଭାବ ଉପାୟରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ସେ ସଦା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ପ୍ରଧ୍ଵସ୍ତା ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ନିଵୃତ୍ତିର୍ନୋପଲଭ୍ଯତେ
ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ପୁନଃ ଫେରିନାହାନ୍ତି; ନିବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ଏଵମେକେ ଵ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ନିଵୃତ୍ତିରିତି ଚାପରେ
ଏଭଳି, କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ନିବୃତ୍ତି ଭାବିନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଭାବନ୍ତି।