ଧର୍ମାର୍ଥକାମାଵାପ୍ତିର୍ହ୍ଯ.ତ୍ର ତ୍ରିଵର୍ଗସାଧନମପେକ୍ଷ୍ଯାଗର୍ହିତକର୍ମଣା ଧନାନ୍ଯାଦାଯ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋପଲବ୍ଧପ୍ରକର୍ଷେଣ ଵା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିନିର୍ମିତେନ ଵା ଅଦ୍ଭିଃ ସାଗରଗତେନ ଵା ଦ୍ରଵ୍ଯନିଯମାଭ୍ଯାସଦୈଵତପ୍ରସାଦୋପଲବ୍ଧେନ ଵା ଧନେନ ଗୃହସ୍ଥୋ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଂ ଵର୍ତଯେତ୍
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ — ଏହି ତିନି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍। ନିର୍ମଳ କାମରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ଅଥବା ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା, ଋଷିମାନଙ୍କ ତିଆରି କରା ଧନ, ସାଗର ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ନିୟମ ଅଭ୍ୟାସ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଯେଉଁ ଧନ ମିଳେ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ଉଚିତ୍।
ତଦ୍ଧି ସର୍ଵାଶ୍ରମଣାଂ ମୂଲମୁଦାହରନ୍ତି ଗୁରୁକୁଲନିଵାସିନଃ ପରିଵ୍ରାଜକା ଯେ ଽନ୍ଯେ ସଂକଲ୍ପିତଵ୍ରତନିଯମଧର୍ମାନୁଷ୍ଟାନିନସ୍ତେଷାମପ୍ଯନ୍ତରା ଚ ଭିକ୍ଷାବଲିସଂଵିଭାଗାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ
ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ମୂଳ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିବା, ପରିବ୍ରାଜକ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷା, ବଳି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ବଣ୍ଟାଯାଏ।
ଵାନପ୍ରସ୍ଥାନାଂ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯୋପସ୍କାର ଇତି ପ୍ରାଯଶଃ ଖଲ୍ଵେତେ ସାଧଵଃ ସାଧୁପଥ୍ଯୋଦନାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପ୍ରସଂଗିନସ୍ତୀର୍ଥାଭିଗମନଦେଶଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ପୃଥିଵୀଂ ପର୍ଯଟନ୍ତି
ବନବାସୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଅତି କମ୍ ଜିନିଷ ଓ ଉପକରଣ ନେଇ ଚାଲନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିରହନ୍ତି, ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଓ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏ ଦେଶରୁ ସେ ଦେଶକୁ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି।
ତେଷାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଗମନମନସୂଯାଵାକ୍ଯଦାନସୁଖସତ୍କାରାସନସୁଖଶଯନାଭ୍ଯଵହାରସତ୍କ୍ରିଯା ଚେତି
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଠି ଅଭିବାଦନ କରିବା, ସମ୍ମାନ ସହିତ ସାମ୍ନା କରିବା, ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି ମିଠା କଥା କହିବା, ଆଦର ସହିତ ଆସନ ଓ ଶୋଇବା ସୁବିଧା ଦେବା, ଭଲ ଭାବରେ ଆତିଥ୍ୟ କରିବା ନିୟମ।
ସ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦୁଷ୍କୃତଂ ତସ୍ମୈ ପୁଣ୍ଯମାଦାଯ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ସେମାନେ ଦାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ନିଜର ପାପ ଛାଡ଼ି ତାହାର ଫଳରେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରି ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଅପି ଚାତ୍ର ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାଭିର୍ଦେଵତାଃ ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ନିଵାପେନ ପିତରୋ ଵିଦ୍ଯାଭ୍ଯାସଶ୍ରଵଣଧାରଣେନ ଋଷଯଃ ଅପତ୍ଯୋତ୍ପାଦନେନ ପ୍ରଜାପତିରିତି
ଏଠି ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା, ଋଷିମାନେ ପାଠ, ଶୁଣିବା ଓ ମନେ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପରିତାପୋଦପଘାତଶ୍ଚ ପାରୁଷ୍ଯଂ ଚାତ୍ର ଗର୍ହିତମ୍
ଏଠି ଅତିରିକ୍ତ କଷ୍ଟ, ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଓ କଠୋର କଥା କହିବା ନିଷିଦ୍ଧ।
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମକ୍ରୋଦଂ ସର୍ଵାଶ୍ରମଗତଂ ତପଃ
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ କ୍ରୋଧ ନ ରଖିବା—ଏହି ସବୁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ତପସ୍ୟା।
ଅପି ଚାତ୍ର ମାଲ୍ଯାଭରଣଵସ୍ତ୍ରାଭ୍ଯଙ୍ଗନିତ୍ଯୋପଭୋଗନୃତ୍ଯଗୀତଵାଦିତ୍ରଶ୍ରୁତିସୁଖନଯନସ୍ନେହରାମାଦର୍ଶନାନାଂ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯଲେହ୍ଯପେଯଚୋଷ୍ଯାଣାମଭ୍ଯଵହାର୍ଯ୍ଯାଣାଂ ଵିଵିଧାନାମୁପଭୋଗଃ
ଏଠି ମାଳା, ଗହନା, ବସ୍ତ୍ର, ତେଲ ଲଗାଇବା, ନିତ୍ୟ ଭୋଗ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଶୁଣିବାର ଆନନ୍ଦ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଅନୁମତି ଅଛି।
ସ ସୁଖାନ୍ଯନୁଭୂଯେହ ଶିଷ୍ଟାନାଂ ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍
ସେ ଏଠି ଏହି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତ୍ଯକ୍ତକାମସୁଖାରଂଭଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତସ୍ଯ ନ ଦୁର୍ଲଭଃ
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିବା କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା ନୁହେଁ।
ଵାନପ୍ରସ୍ଥାଃ ଖଲ୍ଵପି ଧର୍ମମନୁସରନ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ନଦୀପ୍ରସ୍ତ୍ରଵଣାନି ସ୍ଵଭକ୍ତେଷ୍ଵରଣ୍ଯେଷୁ ମୃଗଵରାହମହିଷ ଶାର୍ଦୂଲଵନଗଜାକୀର୍ଣେଷୁ ତପସ୍ଯନ୍ତେ ଅନୁସଂଚରନ୍ତି
ବନବାସୀମାନେ ଧର୍ମ ପଥ ଅନୁସରି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ନଦୀ ଉତ୍ସ ଓ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଛିଥିବା ଅରଣ୍ୟରେ ହରିଣ, ବନଶୁକର, ମହିଷ, ବାଘ, ହାତୀ ଆଦି ମଧ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ଓ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି।
ସମିତ୍କୁଶକୁସୁମାପହାରସଂମାର୍ଜନଲବ୍ଧଵିଶ୍ରାମାଃ ଶୀତୋଷ୍ଣପଵନଵିଷ୍ଟଂ ଭଵିଭିନ୍ନସର୍ଵତ୍ଵଚୋ ଵିଵିଧନିଯମଯୋଗଚର୍ଯାନୁଷ୍ଟାନଵିହିତପରିଶୁଷ୍କମାଂସଶୋଣିତତ୍ଵଗସ୍ଥିଭୂତା ଧୃତିପରାଃ ସତ୍ତ୍ଵଯୋଗାଚ୍ଛରୀରାଣ୍ଯୁଦ୍ଵହୄନ୍ତେ
ସେମାନେ ଜଳାଉଠା, କୁଶ ଓ ଫୁଲ ଆଣି, ସଫା କରି, ଶୀତ-ଗରମ-ପବନ ସହି, ନିୟମ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦେହ ଶୁଖାଇ ହେବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଧୃତିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମନର ଶକ୍ତିରେ ଦେହକୁ ବୋହନ୍ତି।
ସ ଦହେଦଗ୍ନିଵଦ୍ଦୋଷାଞ୍ଜଯେଲ୍ଲୋକାଂଶ୍ଚ ଦୁର୍ଜାଯାନ୍
ସେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୋଷକୁ ପୁଡ଼ିଦେଇ, ଦୁର୍ଜୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରେ।
ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନାସ୍ତ୍ରିଵର୍ଗପ୍ରଵୃତ୍ତେଷ୍ଵସକ୍ତବୁଦ୍ଧଯଃ
ମାଟି, ପାଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖି, ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ମନକୁ ଅସକ୍ତ ରଖନ୍ତି।
ଅରିମିତ୍ରୋଦାସୀନାଂ ତୁଲ୍ଯଦର୍ଶନାଃ ସ୍ଥାଵରଜରାଯୁଜାଣ୍ଡଜସ୍ଵେଦଜାନାଂ ଭୂତାନାଂ ଵାଙ୍ମନୃଃକର୍ମଭିରନଭିରନଭିଦ୍ରୋହିଣୋ ଽନିକେତାଃ ପର୍ଵତପୁଲିନଵୃକ୍ଷମୂଲଦେଵାଯତନାନ୍ଯନୁସଂଚରନ୍ତୋ ଵା ସାର୍ଥମୁପେଯୁର୍ନଗରଂ ଗ୍ରାମଂ ଵା ନ କ୍ରୋଧଦର୍ପଲୋଭମୋହକାର୍ପଣ୍ଯଦଂଭପରିଵାଦାଭିମାନନିର୍ଵୃତ୍ତହିଂସା ଇତି
ନ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯୋ ଭଯମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ସେଠାରୁ କେବେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଭୟ ପାଉନାହିଁ।
ଵିପ୍ରସ୍ତୁ ଭୈକ୍ଷୋପଗତୈର୍ହଵିର୍ଭିଶ୍ଚିତା ଗ୍ନିନା ସଂଵ୍ରଜତେ ହି ସୋକାନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷାରେ ମିଳିଥିବା ହବିଷ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଇ ପିତୃଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି।
ଅନିନ୍ଧନଂ ଜ୍ଯୋତିରିଵ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଶ୍ରଯତେ ଦ୍ଵିଜାତିଃ
ଯେଉଁପରି ଇଂଧନ ନଥିବା ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି, ସେପରି ଶାନ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ତମହଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି
ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ଆପଣ ଦୟାକରି ମୋତେ କହିବେ।
ପୁଣ୍ଯଃ କ୍ଷେମ୍ଯଶ୍ଚ କାମ୍ଯଶ୍ଚ ସ ପରୋ ଲୋକ ଉଚ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପୁଣ୍ୟମୟ, ନିରାପଦ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଲୋଭମୋହପରିତ୍ଯକ୍ତା ମାନଵା ନିରୁପଦ୍ରଵାଃ
ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
କାଲେ ମୃତ୍ଯୁଃ ପ୍ରବଵତି ସ୍ପୃଶନ୍ତି ଵ୍ଯାଧଯୋ ନ ଚ
ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ସମୟ ଆସିଲେ ହୁଏ, ରୋଗମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାନ୍ଯୋ ହି ଵଧ୍ଯତେ ତତ୍ର ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ଚ ନ ଵିସ୍ମଯଃ
ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କେହି ମରିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଧନ-ସମ୍ପତି ପ୍ରତି କୌଣସି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
କୃତସ୍ଯ ତୁ ଫଲଂ ତତ୍ର ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମୁପଲଭ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ଜଣେ ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ତାହାର ଫଳ ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ସର୍ଵକାମୈର୍ଵୃତାଃ କେଚିଦ୍ଧେମାଭରଣଭୂଷିତାଃ
କେହି କେହି ସମସ୍ତ ସୁଖରେ ଘିରିଥାନ୍ତି, ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧି ଶୋଭିତ ହୋଇଥାନ୍ତି।
ଶ୍ରମେଣ ମହତା କେଚିତ୍କୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ରାଣଧାରଣମ୍
ଅନ୍ୟ କେହି ବଡ଼ ଶ୍ରମ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ସୁଖିତା ଦୁଃଖିତାଃ କେଚିନ୍ନିର୍ଧନା ଧନିନୋ ପରେ
କେହି ସୁଖୀ, କେହି ଦୁଃଖୀ; କେହି ଗରିବ, ଅନ୍ୟମାନେ ଧନୀ।
ଲୋଭଶ୍ଚାର୍ଥକୃତୋ ତୄଣାଂ ଯେନ ମୁହ୍ଯନ୍ତ୍ଯପଣ୍ଡିତାଃ
ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୋଭ ଅବିବେକୀମାନେକୁ ଘାସର ଶଳା ପରି ଭ୍ରମିତ କରେ।
ସୋପଧେ ନିକୃତିଃ ସ୍ତେଯଂ ପରିଵାଦୋ ଽଭ୍ଯସୂଯତା
ଲାଭ ପାଇଁ ଠକିବା, ଚୋରି, ଅପବାଦ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା—
ଶତ୍ରୁ, ମିତ୍ର, ଓ ଅପରିଚିତକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଥିବା, ଡିମ୍ବରୁ, ଗର୍ଭରୁ, ଓ ଅର୍ଦ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି କଥା, ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଘର ନଥିବା, ପାହାଡ଼ ଢାଳ, ନଦୀ କୂଳ, ଗଛ ମୂଳ, ଦେଉଳ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି, କିମ୍ବା ସାଥି ସହିତ ସହର ଗାଁକୁ ଯାନ୍ତି; କ୍ରୋଧ, ଅଭିମାନ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଦୁଃଖ, ଚାଳାକି, ନିନ୍ଦା, ଅହଂକାର, ହିଂସା ନାହିଁ।