ତ୍ଯକ୍ତଵେଦସ୍ତ୍ଵନାଚାରଃ ସ ଵୈ ଶୂଦ୍ର ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ ବେଦ ଛାଡି ଦେଇଛି ଓ ନିଜ ଆଚରଣ ରଖିନାହାଁ, ସେଠିକି ଶୂଦ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ନ ଵୈ ଶୂଦ୍ରୋ ଭଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ଚ
କେବଳ ଜନ୍ମରୁ ଶୂଦ୍ର ଶୂଦ୍ର ହୁଏନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏନାହିଁ।
ଏତତ୍ପଵିତ୍ରଂ ଜ୍ଞାନାନାଂ ତଥା ଚୈଵାତ୍ମସଂଯମଃ
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏକ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଆତ୍ମସଂୟମ ମଧ୍ୟ।
ନିତ୍ଯକ୍ରୋଧାଚ୍ଛ୍ରିଯଂ ରକ୍ଷେତ୍ତପୋ ରକ୍ଷେତ୍ତୁ ମତ୍ସରାତ୍
ସଦା କ୍ରୋଧରୁ ଶ୍ରୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତପସ୍ୟାକୁ ଇର୍ଷାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଦ୍ଯାଂ ମାନାପମାନାଭଘ୍ଯାମାତ୍ମାନଂ ତୁ ପ୍ରମାଦତଃ
ବିଦ୍ୟାକୁ ଅଭିମାନ ଓ ଅପମାନରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଅସାବଧାନତାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ଯାଗେ ଯସ୍ଯ ହୁତଂ ସର୍ଵଂ ସ ତ୍ଯାଗୀ ସ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ଅର୍ପଣ କରେ, ସେଠିକି ପ୍ରକୃତ ତ୍ୟାଗୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ପରିଗ୍ରହାତ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭଵେଦ୍ବଦ୍ଧ୍ଯା ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେଇ, ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ତପୋନିତ୍ଯେନ ଦାନ୍ତେନ ମୁନିନା ସଂଯତାତ୍ମମନା
ଯେଉଁ ମୁନି ସଦା ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି, ମନ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିଥାନ୍ତି—
ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ଗୃହ୍ଯତେ ଯଦ୍ଯତ୍ତତ୍ତଵ୍ଦ୍ଯକ୍ତମିତି ସ୍ଥିତିଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଯାହାକୁ ଧରିପାରିବ, ସେହିଠିକି ଏହି ଜଗତର ସତ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଅଵିଶ୍ରଂଭେଣ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଶ୍ରଂଭେ ଧାରଯେନ୍ମନଃ
ଅନ୍ୟକୁ ଭରସା ନ କରି, ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଯେତେବେଳେ ଭରସା ଆସେ, ମନକୁ ଦୃଢ଼ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନିଵେଦାଦେଵ ନିର୍ଵାଣଂ ନ ଚ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଚ୍ଚିତଯେତ୍
ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କୌଣସି କଥାରେ ମନକୁ ବିଘ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶୌଚେ ତୁ ସତତଂ ଯୁକ୍ତଃ ସଦାଚାରସମନ୍ଵିତଃ
ସଦା ପବିତ୍ରତାରେ ଲଗିଥିବା ଉଚିତ, ଭଲ ଆଚରଣ ଥିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂଵ୍ରତଂ ତପଃ ଶୌଚଂ ସତ୍ଯଂ ଵିସୃଜତେ ପ୍ରଜା
ସତ୍ୟ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା—ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ଟିକି ରହନ୍ତି।
ଅନୃତଂ ତମସୋ ରୂପଂ ତମସା ନୀଯତେ ହ୍ଯଧଃ
ମିଥ୍ୟା ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାରର ରୂପ; ଅନ୍ଧକାର ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ତଳକୁ ଯାନ୍ତି।
ସୁଦୁଷ୍ପ୍ରକାଶ ଇତ୍ଯାହୁର୍ନରକଂ ତମ ଏଵ ଚ
ନରକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧାର ଏବଂ ପ୍ରକାଶିତ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର, ଏହା ଅନ୍ଧକାର ନିଜେ।
ତତ୍ରାପ୍ଯେଵଂଵିଧା ଲୋକେ ଵୃତ୍ତିଃ ସତ୍ଯାନୃତେ ଭଵେତ୍
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଜଗତରେ, ଆଚରଣ ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଘଟେ।
ଶାରୀରୈର୍ମାନସୈର୍ଦୁଃଖୈଃ ସୁଖୈଶ୍ଚାପ୍ଯସୁଖୋଦଯୈଃ
ଶରୀର ଓ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏବଂ ଯେଉଁ ସୁଖ ତଥାପି ଆସଲେ ସୁଖ ନୁହେଁ—
ତତ୍ର ଦୁଃଖଵିମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଯତେତ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେଠାରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ରାହୁଗ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ସୋମସ୍ଯ ଯଥା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ନ ଭାସତେ
ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଆଚ୍ଛାଦିତ ହେଲେ, ତାହାର ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି—
ତଥା ତମୋଭିଭୂତାନାଂ ଭୂତାନାଂ ନଶ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ସେପରି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ସୁଖ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଵଦୈତଦ୍ଭଵତାଭିହିତଂ ସୁଖାନାଂ ପରମା ସ୍ଥିତିରିତି
ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସୁଖର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା କଣ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।
ନ ତଦୁପଗୃହ୍ଣୀମୋ ନ ହ୍ଯେଷାମୃଷୀଣାଂ ମହତି ସ୍ଥିତାନାମ୍
ଆମେ ଏହାକୁ ମନେ ନେଇପାରୁନାହିଁ, କାରଣ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଏହି ମହା ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ।
ତପସି ଶ୍ରୂଯତେ ତ୍ରିଲୋକକୃଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଭୁରେକାକୀ ତିଷ୍ଟତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନ କାମସୁଖୋଷ୍ଵାତ୍ମାନମଵଦଧାତି
ତପସ୍ୟାରେ, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଭୁ ଏକାକି ଦଣ୍ଡ ରଖିଥାନ୍ତି, ନିଜେ ନିର୍ମଳ ରହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ନେନାହିଁ।
ଅପି ଚ ଭଗଵାନ୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଉମାପତିଃ କାମମଭିଵର୍ତମାନମନଙ୍ଗତ୍ଵେନ ସମମନଯତ୍
ଏହା ସହିତ, ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଉମାପତି ଶିବ, କାମକୁ ଅନଙ୍ଗ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦମନ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଭୂମୌ ନ ତୁ ମହାତ୍ମଭିରଞ୍ଜଯତି ଗୃହୀତୋ ନ ତ୍ଵେଷ ତାଵଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟୋ ଗୁଣଵିଶେଷ ଇତି
ଏହିଠାରେ ମହାନ୍ ମନ୍ୟମାନେ ଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଇନାହାନ୍ତି; ଏହାକୁ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କୌଣସି ବିଶେଷ ଗୁଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ନୈତଦ୍ଭଗଵତଃ ପ୍ରତ୍ଯେମି ଭଵତା ତୂକ୍ତଂ ସୁଖାନାଂ ପରମାଃ ସ୍ତ୍ରିଯ ଇତି ଲୋକପ୍ରଵାଦୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧଃ ଫଲୋଦଯଃ ସୁକୃତାତ୍ସୁଖମଵାପ୍ଯତେ ଽନ୍ଯଥା ଦୁଃଖମିତି
ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ମାନିନାହିଁ, ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଯେ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତ ସୁଖରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଫଳ ମିଳେ: ଭଲ କାମରୁ ସୁଖ ମିଳେ, ନହେଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ନିତ୍ଯମେଵ ସୁଖଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ସୁଖଂ ଦୁଃଖମିହୋଭଯମ୍
ସ୍ୱର୍ଗରେ ସଦା ସୁଖ ରହିଥାଏ; ଏଠାରେ ତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହିଁ ମିଳେ।
ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଜନିତ୍ରୀ ତଦ୍ଵିଧାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଭୂମି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମାଆ, ଏହିପରି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ପ୍ରକୃତିର।
ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲୋକନିର୍ମାତା ଧର୍ମସ୍ଯ ଚରିତସ୍ଯ ଚ
ଏହିଭଳି, ସେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧର୍ମ ଓ ଆଚାରର ମୂଳ।
ଅତ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଅନୃତାତ୍ଖଲୁ ତମଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ତତସ୍ତମୋଗ୍ରସ୍ତା ଅଧର୍ମମେଵାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ନ ଧର୍ମଂ କ୍ରୋଧଲୋଭମୋହହିଂସାନୃତାଦିଭିଖଚ୍ଛନ୍ନାଃ ଖଲ୍ଵସ୍ମିଂଲ୍ଲୋକେ ନାମୁତ୍ର ସୁଖମାପ୍ନୁଵନ୍ତି ଵିଵିଧଵ୍ଯାଧିରୁଜୋପତାପୈରଵକୀର୍ଯନ୍ତେ ଵଧବନ୍ଧନପରିକ୍ଲେଶାଦିଭିଶ୍ଚ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାଶ୍ରମକୃତୈରୁପତାପୈରୁପତପ୍ଯନ୍ତେ ଵର୍ଷଵାତାତ୍ଯୁଷ୍ଣାତିଶୀତକୃତୈଶ୍ଚ ପ୍ରତିଭଯୈଃ ଶାରୀରୈର୍ଦୁଃଖୈରୁପତପ୍ଯନ୍ତେ ବନ୍ଧୁଧନଵିନାଶଵିପ୍ରଯୋଗକୃତୈଶ୍ଚ ମାନସୈଃ ଶୌକୈରଭିଭୂଯନ୍ତେ ଜରାମୃତ୍ଯୁକୃତୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈରିତି ଯସ୍ତ୍ଵେତୈଃ
ଏଠାରେ କହାଯାଏ: ମିଥ୍ୟା କଥାରୁ ଅନ୍ଧକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଲୋକେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଅଧର୍ମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ହିଂସା, ମିଥ୍ୟା ଓ ଏପରି ଅନେକ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ପରଲୋକରେ କେବେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତିନାହିଁ; ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, ବେଦନା, ହତ୍ୟା, ବନ୍ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭୋକ, ତିଆସ, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ବର୍ଷା, ପବନ, ଅତି ତାପ, ଅତି ଶୀତର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି; ବନ୍ଧୁ, ଧନ ହାରାଇବା ଓ ବିୟୋଗର ମନୋବେଦନାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆଦି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ମୁହଁ ଦେଇଥାନ୍ତି।