ନିର୍ହାରୀ ସଂହତଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ରୁକ୍ଷୋ ଵିଶଦ ଏଵ ଚ
ସେ ଗନ୍ଧ ଉତ୍କ୍ଷେପକ, ଗଠିତ, ତେଲିଆ, ଶୁଖିଲା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ।
ଜ୍ଯୋତିଃ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯଃ ସ୍ପର୍ଶଂ ଵେତ୍ତି ଚ ଵାଯୁନା
ଆଖି ଆଲୋକକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ।
ରସଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଏବେ ରସ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୋ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣ ।
ମଧୁରୋ ଲଵଣସ୍ତିକ୍ତଃ କଷାଯୋ ଽମ୍ଲଃ କଟୁସ୍ତଥା
ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ତିତି, କଷା, ଖଟା ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ—ଏହି ରସଗୁଡିକ ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଶ୍ଚ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଜ୍ଯୋତିରୁଚ୍ଯତେ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଆକୃତି—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଆଲୋକର ଗୁଣ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ ।
ହ୍ରସ୍ଵୋ ଦୀର୍ଧସ୍ତଥା ସ୍ଥୂଲଶ୍ଚତୁରସ୍ରୋ ଽଣୁଵୃତ୍ତଵାନ୍
ଛୋଟ, ଲମ୍ବା, ମୋଟ, ଚାରିକୋଣା, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଗୋଲ ।
କଠିନଶ୍ଚିକ୍କଣଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଃ ପିଚ୍ଛିଲୋ ମୃଦୁ ଦାରୁଣଃ
କଠିନ, ଚିପ୍ଚିପା, ମସ୍ତ, ଲେପିଆ, ମୃଦୁ ଏବଂ କଠୋର ।
ତତ୍ରୈକଗୁଣମାକାଶଂ ଶବ୍ଦ ଇତ୍ଯେଵ ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ଏହାରେ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଅକାଶର, ଯାହା ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ।
ଷଡ୍ଜୋ ଋଷଭଗାନ୍ଧାରୌ ମଧ୍ଯମୋଧୈଵତସ୍ତଥା
ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତ ଏବଂ ଏହିପରି ।
ଏଷ ସପ୍ତଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଗୁଣ ଆକାଶସଂଭଵଃ
ଏହି ସାତ ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଅକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ମୃଦଙ୍ଗଭେରୀଶଙ୍ଖାନାଂ ସ୍ତନଯିତ୍ନୋ ରଥସ୍ଯ ଚ
ମୃଦଙ୍ଗ, ଭେରୀ, ଶଂଖ, ବଜ୍ର ଏବଂ ରଥର ।
ଵାଯଵ୍ଯସ୍ତୁ ଗୁଣଃ ସ୍ପର୍ଶଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ବହୁଧା ସ୍ମୃତଃ
ବାୟୁର ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ପର୍ଶ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ ।
ତଥା ଖରୋ ମୃଦୁଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣୋ ଲଵୁର୍ଗୁରୁତରୋ ଽପି ଚ
ଏହିପରି ଖରା, ମୃଦୁ, ମସ୍ତ, ହଲକା ଏବଂ ଭାରି ।
ଏଵମେକାଦଶଵିଧୋ ଵାଯଵ୍ଯୋ ଗୁଣ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ବାୟୁର ଗୁଣ ଏଗାର ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ ।
ଅଵ୍ଯାହତୈଶ୍ଚେତଯତେ ନଵେତି ଵିଷମା ଗତିଃ
ଏହା ନିରବିଘ୍ନ ନବଟି ଚଳନରେ ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଗତି ଅସମତଳ ।
ଆପୋ ଽଗ୍ନିର୍ମାରୁଶ୍ଚୈଵ ନିତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତି ଦେହିଷୁ
ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବାୟୁ ସଦା ଦେହଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ରହନ୍ତି ।
ପାର୍ଥିଵଂ ଧାତୁମାସାଦ୍ଯ ଯଥା ଚେଷ୍ଟଯତେ ବଲୀ
ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁଲେ ଯେପରି ଚଳାପାଇ କରେ, ସେହିପରି...
ପ୍ରାଣୋ ମୂର୍ଦ୍ଧନି ଵାଗ୍ନୌ ଚ ଵର୍ତମାନୋ ଵିଚେଷ୍ଟତେ
ଜିବନ ଶ୍ୱାସ ମୁଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା କଥାର ଅଗ୍ନିରେ ରହିଲେ, ଏହା ଚଳାପାଇ କରେ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରହୄଙ୍କାରୋ ଭୂତାନି ଵିଷଯଶ୍ଚ ସଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ—
ପୃଷ୍ଟତସ୍ତୁ ସମାନେନ ସ୍ଵାଂ ସ୍ଵାଂ ଗତିମୁପାଶ୍ରିତଃ
ସମାନ ଶ୍ୱାସ ପଛରେ ରହି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଵହନ୍ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଂ ଵାପ୍ଯପାନଃ ପରିଵର୍ତତେ
ଅପାନ ଶ୍ୱାସ ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳକୁ ବହି, ଦେହରେ ଚଳାପାଇ କରେ।
ଉଦାନ ଇତି ତଂ ପ୍ରାହୁରଧ୍ଯାତ୍ମଜ୍ଞାନକୋଵିଦାଃ
ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ ଲୋକେ ଏହି ଶ୍ୱାସକୁ 'ଉଦାନ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଶରୀରେଷୁ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵ୍ଯାନ ଇତ୍ଯୁପଦିଶ୍ଯତେ
ମଣିଷ ଦେହରେ ଏହି ଶ୍ୱାସକୁ 'ବ୍ୟାନ' ବୋଲି ଶିଖାଯାଏ।
ରସାନ୍ଵାରୁ ଦୋଷାଂଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍ନତି ଚେଷ୍ଟତେ
ଏହା ଦେହର ରସ ଓ ଦୋଷଗୁଡିକୁ ବିତରଣ କରି ଚଳାପାଇ କରେ।
ସମନ୍ଵିତସ୍ତ୍ଵଧିଷ୍ଟାନଂ ସମ୍ଯକ୍ ପଚତି ପାଵକଃ
ନିଜ ଅସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଠିକ୍ ଭାବେ ପାଚନ କରେ।
ରେତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ସର୍ଵସ୍ରୋତାଂସି ଦେହିନାମ୍
ଏହିଠାରୁ ରେତସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେହୀ ଜୀବର ସମସ୍ତ ନାଳୀ ଗଠିତ ହୁଏ।
ଊଷ୍ମା ଚାଗିରୀତି ଜ୍ଞେଯୋ ଯୋ ଽନ୍ନଂ ପଚତି ଦେହିନାମ୍
ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦେହୀ ଜୀବର ଖାଦ୍ୟକୁ ପାଚନ କରେ, ଏହାକୁ ଉଷ୍ମା ଓ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ସ ଊର୍ଧ୍ଵମାଗମ୍ଯ ପୁନଃ ସମୁତ୍କ୍ଷିପତି ପାଵକମ୍
ଏହା ଉପରକୁ ଯାଇ, ପୁନଃ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ତ କରେ।
ନାଭିମୂଲେ ଶରୀରସ୍ଯ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଦେହର ନାଭି ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଶ୍ୱାସ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵହୄନ୍ତ୍ଯନ୍ନରସାନ୍ନାଡ୍ଯୋ ଦଶପ୍ରାଣପ୍ରଚୋଦିତାଃ
ଦଶ ପ୍ରାଣ ଶ୍ୱାସର ଚଳନରେ ନାଳୀଗୁଡିକ ଖାଦ୍ୟର ରସକୁ ବହି ନେଇଯାନ୍ତି।