ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଘ୍ରାଣୋ ରସଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ଦୃଷ୍ଟିଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସଂଜ୍ଞିତାଃ
ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ, ରସ ଚାଲିବା, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦେଖିବା — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅଙ୍ଗକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶରୀରେ ପଞ୍ଚ ଧାତଵଃ
ସ୍ଥିର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଵୃକ୍ଷାଣାଂ ନୋପଲଭ୍ଯନ୍ତେ ଶରୀରେ ପଞ୍ଚ ଧାତଵଃ
ଗଛମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ମିଳେ ନାହିଁ।
ନ ଚ ସ୍ପର୍ଶଂ ହି ଜାନନ୍ତି ତେ କଥଂ ପଞ୍ଚ ଧାତଵଃ
ଗଛମାନେ ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ କିପରି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ସମ୍ଭବ?
ଆକାଶସ୍ଯାପ୍ରମେଯତ୍ଵାଦୃକ୍ଷାଣାଂ ନାସ୍ତି ଭୌତିକମ୍
ଆକାଶ ଅପରିମାପ୍ୟ ହେବାରୁ, ଗଛମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ଭୌତିକ ଆକାଶ ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ପୁଷ୍ପପଲଵ୍ଯକ୍ତିର୍ନିତ୍ଯଂ ସମୁପପଦ୍ଯତେ
ତଥାପି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦା ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ।
ମ୍ଲାଯତେ ଶୀର୍ଯତେ ଚାପି ସ୍ପର୍ଶସ୍ତେନାତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ଗଛମାନେ ମରିଯାନ୍ତି ଓ ଝରିଯାନ୍ତି; ଏହିପରି ସ୍ପର୍ଶ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଗୃହ୍ଯତେ ଶବ୍ଦସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ତି ପାଦପାଃ
ଶବ୍ଦ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ; ତେଣୁ ଗଛମାନେ ଶୁଣିପାରନ୍ତି।
ନହ୍ଯଦୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ମାର୍ଗୋ ଽସ୍ତି ତସ୍ମାତ୍ପଶ୍ଯନ୍ତି ପାଦପାଃ
ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଗଛମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଅରୋଗାଃ ପୁଷ୍ପିତାଃ ସଂତି ତସ୍ମାଜ୍ଜିଘ୍ରନ୍ତି ପାଦପାଃ
ଗଛମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ପୁଷ୍ପିତ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି।
ଜୀଵଂ ପଶ୍ଯାମି ଵୃକ୍ଷାଣାମଚୈତନ୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମୁଁ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ଦେଖୁଛି; ତାଙ୍କର ଚେତନା ଅଭାବ ନାହିଁ।
ଆହାରପରିଣାମାଞ୍ଚ ସ୍ନହୋ ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଜାଯତେ
ଆହାର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବୃଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରତ୍ଯେକଶଃ ପ୍ରଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଯୈଃ ଶରୀରଂ ଵିଚେଷ୍ଟତେ
ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଏକ ଏକ କରି ଭାଗ ହୋଇ ଶରୀରକୁ କାମ କରାଇଥାଏ।
ଇତ୍ଯେତଦିହ ସଂଘାତଂ ଶରୀରେ ପୃଥିଵୀମଯେ
ଏଭଳି ଏହି ଶରୀରରେ ଏକ ସଂଘାତ ମୃତ୍ତିକା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।
ଅଗ୍ନିର୍ଜନଯତେ ଯଞ୍ଚ ପଞ୍ଚାଗ୍ନେଯାଃ ଶରୀରିଣଃ
ଅଗ୍ନି ଯାହା ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଆକାଶାତ୍ପ୍ରାଣିନାମେତେ ଶରୀରେ ପଞ୍ଚ ଧାତଵଃ
ଆକାଶରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଇତ୍ଯାପଃ ପଞ୍ଚଧା ଦେହେ ଭଵନ୍ତି ପ୍ରାଣିନାଂ ସଦା
ଏଭଳି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଜଳ ସଦା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଅଛି।
ପ୍ରାଣାତ୍ପ୍ରୀଣଯତେ ପ୍ରାଣୀ ଵ୍ଯାନାଵ୍ଦ୍ଯାଯଚ୍ଛତେ ତଥା
ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ପୋଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଚାଲିଥାଏ।
ଇତ୍ଯେତେ ଵାଯଵଃ ପଞ୍ଚ ଵେଷ୍ଟଯନ୍ତୀହଦେହିନମ୍
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବାୟୁ ଏଠାରେ ଦେହଧାରୀକୁ ଘେରି ରଖିଥାଏ ।
ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧସ୍ଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରାଭିହିତାନ୍ଗୁଣାନ୍
ଏବେ ମୁଁ ସେ ଗନ୍ଧର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି ।
ନିର୍ହାରୀ ସଂହତଃ ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ରୁକ୍ଷୋ ଵିଶଦ ଏଵ ଚ
ସେ ଗନ୍ଧ ଉତ୍କ୍ଷେପକ, ଗଠିତ, ତେଲିଆ, ଶୁଖିଲା ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ।
ଜ୍ଯୋତିଃ ପଶ୍ଯତି ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯଃ ସ୍ପର୍ଶଂ ଵେତ୍ତି ଚ ଵାଯୁନା
ଆଖି ଆଲୋକକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ।
ରସଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ
ମୁଁ ଏବେ ରସ ଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ମୋ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣ ।
ମଧୁରୋ ଲଵଣସ୍ତିକ୍ତଃ କଷାଯୋ ଽମ୍ଲଃ କଟୁସ୍ତଥା
ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ତିତି, କଷା, ଖଟା ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ—ଏହି ରସଗୁଡିକ ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଶ୍ଚ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଜ୍ଯୋତିରୁଚ୍ଯତେ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଆକୃତି—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଆଲୋକର ଗୁଣ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ ।
ହ୍ରସ୍ଵୋ ଦୀର୍ଧସ୍ତଥା ସ୍ଥୂଲଶ୍ଚତୁରସ୍ରୋ ଽଣୁଵୃତ୍ତଵାନ୍
ଛୋଟ, ଲମ୍ବା, ମୋଟ, ଚାରିକୋଣା, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଗୋଲ ।
କଠିନଶ୍ଚିକ୍କଣଃ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଃ ପିଚ୍ଛିଲୋ ମୃଦୁ ଦାରୁଣଃ
କଠିନ, ଚିପ୍ଚିପା, ମସ୍ତ, ଲେପିଆ, ମୃଦୁ ଏବଂ କଠୋର ।
ତତ୍ରୈକଗୁଣମାକାଶଂ ଶବ୍ଦ ଇତ୍ଯେଵ ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍
ଏହାରେ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଅକାଶର, ଯାହା ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ।
ଷଡ୍ଜୋ ଋଷଭଗାନ୍ଧାରୌ ମଧ୍ଯମୋଧୈଵତସ୍ତଥା
ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର, ମଧ୍ୟମ, ଧୈବତ ଏବଂ ଏହିପରି ।
ଏଷ ସପ୍ତଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଗୁଣ ଆକାଶସଂଭଵଃ
ଏହି ସାତ ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଅକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।