ପୁରୁଷୋत्तମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଯେଉଁ ହୋମ ବିଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ—ଯାହା ‘ନମଃ’ ଓ ‘ଓଁ’ ରେ ଶେଷ ହୁଏ—ତିନି ଲୋକକୁ ବିମୂଢ କରିଦିଏ। ଶ୍ରୀଙ୍କର ବୀଜ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି, ଏବଂ କେବଳ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଛଅଟି ଅଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ପାଠ ଓ ତାହାର ଦଶମାଂଶ ଘୃତ ହୋମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏପରି କ୍ରିୟା ଶେଷେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରୀଧର ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଋଷି ହେଲେ ଶୌନକ, ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ବିରାଟ୍, ଏବଂ ଦେବତା ହେଲେ ସ୍ୱୟଂ ହରି, ଯିଏ ପରବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ। ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ମୁକୁଟଧାରୀ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ, ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ସନକାଦି ମହାର୍ଷିମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜା କରନ୍ତି। ସକାଳବେଳେ ତାଙ୍କର କୁଣ୍ଡଳ ହଜାର କିରଣ ମଧ୍ୟରେ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଭିମାନ ଦେଖାଏ। ସେ ଭୟମୁକ୍ତି ଓ ବରଦାନ ଦେଇ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ପରିବେଷଣର ସେବକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଚକ୍ର, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କରି ରହନ୍ତି। ସନକାଦି, ଶାକ୍ତେୟ, ବ୍ୟାସ, ନାରଦ, ଶୌନକ—ଏହି ସମସ୍ତ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏକ ଲକ୍ଷ ପାଠ କିମ୍ବା ତାହାର ଦଶମାଂଶ ଘୃତ ହୋମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ ମୂଳେ ବସି, ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିରୋଗ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଏହି ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରୁ ଉପବେଶିତ ପୂଜାରୀ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ନିରୋଗତା ଦାନ କରିପାରିବେ। ବସ୍ତ୍ର ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ଧାନ ଓ ଫୁଲ ଦାନ କରିବେ; ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପାଇଁ ତିଳ ଦାନ କରିବେ। ଏକ ଲକ୍ଷ ଏଠାରି ଆଠ ହଜାର ଥର ପାଠ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜ୍ୱର ନାଶ ହୁଏ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରି, ହେ ନାରଦ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭାବିଲେ ଇଚ୍ଛିତ କନ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ‘ସ୍ୱାହା’ ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଇଁ କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ବୀଜ ଶବ୍ଦ ମୁଣ୍ଡରେ, ଶକ୍ତି ମୁଣ୍ଡରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶ ଅଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପ୍ରଥା। ଅତ୍ରି ମୁନି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ହୃଦୟ ଦାନ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ପ୍ରଥମ ବୀଜ ଶବ୍ଦ ‘ନମଃ’ ସହ ଦୀର୍ଘ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ‘ନ’ ରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଅଙ୍ଗସହିତ। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗ, ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରିଥିବା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟାସଙ୍କର ଉପବିଷ୍ଟ ଆସନରେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କୋଣକୋଣରେ ଶୁକ ଓ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଏପରି ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି ପରେ, ପୂଜାରୀ କବିତାର ଅନୁପ୍ରେରଣା ଓ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ନୃସିଂହ, ମାଧବ, ଦୃଷ୍ଟ, ଲୋହିତ, ନିଗମାଦିମ, ଅନନ୍ତପଙ୍କ୍ତି, ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର, ଛନ୍ଦ ଋଷି, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ‘ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୱଳ ସ୍ୱାହା’ ଏହି ମହାମନ୍ତ୍ର ହୃଦୟ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରିତ। ମୁଣ୍ଡ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଗରୁଡ଼ଠାରୁ, ଚୂଡ଼ା ପାଇଁ ‘ସ୍ୱାହା’, ଶିଖା ପାଇଁ ‘ଶିଖା’ ମନ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏପରେ ଭେଦନ, ଭୟନାଶ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବାକୁ ହେବ। ଶେଷରେ, ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ‘ସମସ୍ତ ବିଷ ନାଶ କର’ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବାକୁ ହେବ। ପରେ, ‘ଭସ୍ମୀକୁରୁ ସ୍ୱାହା’ ଏହା ଚକ୍ଷୁ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଶେଷ ଆଜ୍ଞାରେ ‘ହୁଁ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା’ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ ହେବ; ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ପାଦ, କଟି, ହୃଦୟ, ମୁଖ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ—ଯାହାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ସର୍ପକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପଖ ଶୁଦ୍ଧ ସାମବେଦ ଗୀତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଗରୁଡ଼ଙ୍କୁ, ଯିଏ ବେଦ ସ୍ୱରୂପ, ମାତୃମଣ୍ଡଳର ଆସନରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମୁଳ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ତାହାର ମେକାନିଜ୍ମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।