ଯଜ୍ଞର ଦେହଧାରୀ, ଯଜ୍ଞର ଆକୃତି ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗରୂପ ଭଗବାନଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଆଦି ମହାର୍ଷିମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କରିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ୍ ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ବଢାଇଦେଇ କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜନ୍ମରେ ତୁମର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେବି । ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଦେବି ।” ମହାର୍ଷିମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞର ହବି ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିଲେ । ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ମାତା ବାପାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯୁବକ ବାମନ ଚାଲିଗଲେ । ସେହି ସମୟରେ, ହରି ନିଜେ ବାଲିଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଯଜ୍ଞ ହବି ଗ୍ରହଣ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ତାଙ୍କ ମନରେ ହରି ସଦା ବିରାଜିତି । ବାଲି ଓ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସମସ୍ତେ ଉଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । କିନ୍ତୁ ଅସୁର ସ୍ଵଭାବ ଅନୁସାରେ, କିଛି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ନିଜ ଭଉଣୀ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା ଦେଖାଉନ୍ତିନାହିଁ । ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ରୂପେ ଆଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ଏଠି ଏକ ବିକଳ୍ପ ମତ ଆସିଲା—“କିଛି ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହି ମୋ ମତ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ । ଅନ୍ୟର ଉପଦେଶ ନଶ୍ଟିକୁ ନେଇଯାଏ, ନାରୀର ମତ ବିନାଶ ଆନେ । ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପକାର କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।” କିନ୍ତୁ ବାଲି ଭାବିଲେ—“ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦାନ ଆଉ କ’ଣ ? ସେ ନିଜେ ଯଦି ହବି ଭୋଗ କରିବେ, ପୃଥିବୀରେ ମୋଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ? ଏହି ଦାନ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏପରି ଦାନ ଅମର ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଅଚାହିଁ ଅଗ୍ନି ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳିଯାଏ । ଏହି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଯାହାରୁ ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ । ମହାପୁରୁଷମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ହରି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି । ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଆସିଲେ, ମୋ ଜୀବନ ସଫଳ ହେଲା ।” ବାଲି ଏହି ପରି ଭାବି, ମନ ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ବାମନ ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଭାବେ ଉଠି ସମ୍ମାନରେ ହାତ ଯୋଡି ଗ୍ରହଣ କଲେ । ବାଲି ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ । ତାଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ଚକ୍ଷୁରେ ଆନନ୍ଦ ନୟନଜଳ ଆସିଗଲା, ଏବଂ ସେ କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଜୀବନ ସଫଳ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ଆଗମନ ମାତ୍ରରେ ମହା ଉତ୍ସବ ସ୍ୱୟଂ ହେଇଗଲା । ଆଗରୁ କରାଯାଇଥିବା ତପସ୍ୟା ଆଜି ସାର୍ଥକ ହେଲା, ପ୍ରଭୁ । ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର । ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଆପଣ ଯାହା ଆଜ୍ଞା କରିବେ, ମୁଁ ପାଳନ କରିବି ।” ତେବେ ବାମନ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋତେ ତିନି ପଦ ଯଥା ତିନି ପଦ ଜଗା ଦିଅ । ଗ୍ରାମ, ନଗର, କିମ୍ବା ଧନ—ଏହା ସହ କ’ଣ ଉପକାର ହେଲା ? ଯେଉଁଠି ରାଜ୍ୟ ହାରାଇବା ନିକଟ, ସେଠି ବିରକ୍ତି ଅତି ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଆସେ । ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏସବୁର କ’ଣ ଦରକାର ? ଏସବୁ ମୋର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ହେ ଦୈତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କି କରିପାରିବେ ? ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଆତ୍ମାରେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର କ’ଣ କାମ ? ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ସହ ଏକତାରେ ଲୀନ, ସେଠି ଦାତା କିଏ ଓ ଦାନ କ’ଣ ?