ଋଷିମାନେ ଗଣେଶଙ୍କ ମାତୃଗଣଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଏଭଳି ଭାବରେ କରିଥିଲେ। ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଷଡଅକ୍ଷରୀ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ରଚନା କରି, ତା’ପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଗଣେଶଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ଲାଲ ଦେହ ଓ ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ ସହିତ ମାତୃଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ନିରୋଧ, ସ୍ଥାପନା, ଜ୍ଞାନ, ଶାନ୍ତି ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତମ ଶକ୍ତିମାନ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ। ଏହିଠି ସୂକ୍ଷ୍ମତମ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନାମୃତ ଓ ପୋଷଣକାରିଣୀ ଶକ୍ତିମାନ ମାତୃଗଣ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦୃଢତା ଓ ସ୍ଥିରତା ଏଉଁ ଶକ୍ତିମାନ ମାତୃଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହିଠି କାମନା, ବରଦାନଦାତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ, ସ୍ନେହସମ୍ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଏକତାର ଶକ୍ତି ଅଛି। ଭୋକ ଓ କ୍ରୋଧ, କ୍ରିୟାକର୍ତ୍ତା ଓ ମୃତ୍ୟୁଦାତ୍ରୀ ମାତୃଗଣ ମଧ୍ୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଅଂଶମାତୃଗଣଙ୍କ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଥାଏ; ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଓ ଦେବତା ଶାରଦା ଭାବିତ। ଶାରଦାଙ୍କ ହାତରେ ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଥାଏ, ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ ଅଛି। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ଆରମ୍ଭରେ ‘ତ’ ଅକ୍ଷର ଓ ଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି ତାଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ ଆଦି ଚାରି ଅଂଶ ଯୋଗ କରି, ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ କହାଯାଏ। ଏଉଁଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ଚୟିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଷଡଅଙ୍ଗ ବିସ୍ଥାପନ କରି ଉପାସନା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ଏଉଁପରେ ବାମପାଶ୍ୱରେ ତ୍ରିଭୁଜ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଭୁଜ ଆକୃତି ତିଆରି କରି, ସେଠି ଅଗ୍ନିମଣ୍ଡଳ କିମ୍ବା ପାତ୍ର ରଖି, ଭଲଭାବେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ‘କ୍ଲିଂ’ ଓ ଅକ୍ଷରମାଳା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେଠି ପବିତ୍ର ଜଳ ଭରିବାକୁ କହାଯାଏ। ଗୋମୁତ୍ର ଓ ଅମୃତ ସମାନ କରି, ଏହାକୁ କବଚରେ ଢାକିବା ଦରକାର। ଏହି ସାଧାରଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଓ ଯଜ୍ଞସାମଗ୍ରୀକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସିଞ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଭୁଜ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କାର କରି, ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବ କୋଣ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରି ଅଂଶ—ହୃଦୟ ଆଦି—ବିସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ତିନି ମୂଳ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା କେନ୍ଦ୍ରରେ ଆଧାରଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କହାଯାଏ। ଏହି ତିନିପଦୀ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପାତ୍ରର ଶେଷରେ, “ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଅମୁକଙ୍କ ପାଇଁ” ବୋଲି ହୃଦୟ ପବିତ୍ର କରି କହିବା ଦରକାର। ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶରକୁ ପବିତ୍ର କରି, ସେଠି ରଖି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ‘ଫଟ୍’ କବଚ, ‘ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ’ ପାଇଁ ହୃଦୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ହୃଦୟ ରହିଛି। ପାତ୍ରର ଶେଷରେ, “ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଅମୁକଙ୍କ ପାଇଁ” ବୋଲି, ତିନି ଅକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର। ଏଉଁପରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷରମାଳା ପଛରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୂଳକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। “ଓଁ, ସୋମମଣ୍ଡଳକୁ” ବୋଲି ଷୋଡଶ କଳା ମୂଳ ଦେବତାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏଠି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଷୋଡଶ କଳାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଗୋମୁଦ୍ରାକୁ ଅମୃତ ସମାନ କରି, ମତ୍ସ୍ୟମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଢାକିବା ଦରକାର। ଚିନ୍ତିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ମହାମୁଦ୍ରା ଓ ଯୋନିମୁଦ୍ରା କ୍ରମରେ ଦେଖାଇବେ। ସେଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ମନେ ରଖି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶଂଖର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଛିଟାଯିବା ଜଳ ପାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର। “ନମସ୍କାର ଆତ୍ମସାରକୁ, ହ୍ରିଂ; ନମସ୍କାର ଜ୍ଞାନସାରକୁ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ମଣିଷ ନିୟମାନୁସାରେ ମଣ୍ଡଳକୁ ପୁଷ୍ପ ଓ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସିଞ୍ଚନ କରିବେ। ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନ ଓ ମଧୁପର୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉପଚାର କରାଯାଏ।