ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୀର୍ଘ ନାକ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସ୍ଥାବର ଜଗତର ନାଥ ଭାବରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ଜିହ୍ୱା ଓ ଜୋଡ଼ା ଅଂଗ ସହିତ ଏକ ଖାଲି ପେଟ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସଦ୍ୟସ୍, ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀ ମୁଖ ସହିତ, ଉଲ୍କାମାଳାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି। କ୍ରୋଧୀଶ ମହାକାଳୀଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ଚଣ୍ଡେଶ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ମିଳନରେ ଅଛନ୍ତି। ତିନି ଲୋକର ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ସେ ମନ୍ତ୍ର ଶକ୍ତିର ଏକମାତ୍ର ଅଧିପତି। ଲମ୍ବୋଦରୀ ଚାରିମୁଖୀ ଓ ଅଜନ୍ମା ନାଥ ଡ୍ରାବିନୀଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଲଙ୍ଗଳୀଶ ଦାରୁକେଶ ଏବଂ ରୂପିଣୀଙ୍କ ସହିତ ଯଥାଯଥ ମିଳନରେ ଅଛନ୍ତି। କାକୋଦରୀ ଓ ଅଷାଢ଼ୀ ପୁତନାଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି। ମୀନେଶଙ୍କ ସହିତ ଶଂଖିନୀ ଏବଂ ମେଷେଶଙ୍କ ସହିତ ତର୍ଜୟନୀ ଅଛନ୍ତି। ଛଳଗଣ୍ଡ କପର୍ଦିନୀଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିରଣ୍ଡେଶ ବଜ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଭୁଜଙ୍ଗ ରେବତୀଙ୍କ ସହିତ, ପିନାକୀ ମାଧବୀଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଶ୍ୱେତୋରସ୍କ ବିଦାରିଣୀଙ୍କ ସହିତ, ଭୃଗୁ ସହଜାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ସଂବର୍ତ୍ତକରେ ମହାମାୟାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠମାତୃକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଋଷି ଡକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଛନ୍ଦ ହେଉଛି ଗାୟତ୍ରୀ। ବୀଜ ଅକ୍ଷର ‘ହଳ’ ଏବଂ ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ବନ୍ଧୂକ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଦେହ, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପାଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଚତୁର୍ଥ ହୃଦୟର ସୀମାରେ ପ୍ରବେଶ କରାଯିବ। ବିଘ୍ନେଶ ଲଜ୍ଜାଙ୍କ ସହିତ, ବିଘ୍ନରାଜ ଶ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ, ବିଘ୍ନକୃତ ଶୁଭାଙ୍କ ସହିତ ଓ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିଦନ୍ତ ତେଜସ୍ୱିନୀ ସହିତ, ଗଜବକ୍ରକା କାମିନୀଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଦୀର୍ଘଜିହ୍ୱା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହିତ, ଜ୍ୱାଲିନୀ ଶଂକୁକର୍ଣ୍ଣକ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଗଜେନ୍ଦ୍ର କାମରୂପିଣୀଙ୍କ ସହିତ, ଶୂର୍ପକର୍ଣ୍ଣ ଓମାଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ମହାନନ୍ଦ ବିଘ୍ନେଶୀଙ୍କ ସହିତ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଆକୃତି ଦେହର ମୂର୍ତ୍ତି ଅଟୁଟ। ଡୁମୁଖ ଭୂତିଙ୍କ ସହିତ, ସୁମୁଖ ଭୌତିକୀଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱା ମହିଷୀଙ୍କ ସହିତ, ଜଭୀଙ୍କୁ ଶୂର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୟାଳୁ, ଲଜ୍ଜା ସହିତ, ବାମଦେବଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଦୀର୍ଘନାସିକା ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ସେନାନୀ ରାତି ସହିତ, କାମନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ, ଗ୍ରାମପତିଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ମଦୋନ୍ମତ ଭାବରେ, ଅସ୍ଥିରତା, ଜଟା ଓ ତେଜସ୍ୱିତା ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିବ ସହିତ ଏକତା, ଶ୍ରୀ ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ମେଘନାଦ ବହୁ ଶ୍ରୀ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ କାଳରାତ୍ରୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ଏହିପରି ଗଣେଶଙ୍କ ମାତୃଗଣଙ୍କ ତାଲିକାକୁ ଋଷିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଛଅ ଦୀର୍ଘ ବୀଜ ଅକ୍ଷରରେ ଅଙ୍ଗଗଠନ କରି ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୂପରେ ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯିବ। ବିଲୟ, ସ୍ଥାପନ, ଜ୍ଞାନ, ଶାନ୍ତି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନାମୃତ ଓ ପୋଷକ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜସ୍, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦୃଢତା ଓ ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥା; କାମ, ବରଦାନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରେମରେ ଏକତା; ଭୁକ୍ତି, କ୍ରୋଧ, କର୍ମ କରିବା ଓ ମୃତ୍ୟୁକାରୀ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଅଂଶମାତୃକାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା; ଭକ୍ତମାନେ ଏହିଠାରେ ଉପଦେଶାନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ। ଛନ୍ଦ ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ଏବଂ ଦେବତା ‘ଶାରଦା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।