ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରରେ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ 'ହୁଁ' କିମ୍ବା 'ଫଟ୍'ରେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ପୁରୁଷ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ମନ୍ତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ସ୍ତ୍ରୀ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ବିଦ୍ୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷ 'ତାରା', 'ରେଫ', କିମ୍ବା 'ସ୍ୱାହା' ରେ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱର ଭାବେ ଘୋଷିତ କରାଯାଏ । ଏହିପରି, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ । କିଛି ମନ୍ତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଗୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ବାମ ଦିଗକୁ ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା । ଯଦି କେହି ଅଳସ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ତେବେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ । ଶ୍ୱାସ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବହୁଥିଲେ ବିନ୍ଦୁ ଥିବା ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ଯଦି ଶ୍ୱାସ ବିକୃତ ହୁଏ, ତେବେ ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏଠି କୁହାଯାଏ, ଯଦି ଏହି ମାଳା ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ । ଏହି ମାଳା ଶାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, କ୍ରୋଧଶୂନ୍ୟତା ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ଧାରଣ କରେ । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ତ୍ରୁଟିଗ୍ରସ୍ତ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ସେମାନେ ସାଧକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉନାହାନ୍ତି । ଯଦି କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରିୟା, ନେତ୍ର, ବନ୍ଧନ, ଅଚଳତା ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଫଳତା ଦେଉନାହିଁ । ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ନିଦ୍ରିତ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ, ପ୍ରମତ୍ତ, ବେହୋଶ, ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ପ୍ରଉଢ଼, ବୃଦ୍ଧ, ତଳୱାରବିହୀନ, ଜୀବନଶୂନ୍ୟ, କଣ୍ଠସ୍ଥ, ବୀଜଶୂନ୍ୟ, କମ୍ପିତ, ଅଙ୍ଗହୀନ, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର, ଲଜ୍ଜିତ, ବୃଦ୍ଧତାରେ ଅତିଶୟ, ପ୍ରେମଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ପୁନଃ ପୀଡ଼ିତ ମନ୍ତ୍ର ସଫଳତା ଦେଉନାହିଁ । ସଂଯୁକ୍ତ, ବିଭକ୍ତ, ତିନିପ୍ରକାର, ଶବ୍ଦସହିତ, ଚାରିପ୍ରକାର କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ 'ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ, ସେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ମାତ୍ର ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି । ଶକ୍ତିଶୂନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଫଳ ଦେଉଛି । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉପାସକଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର 'ବଧିର', ସେ କଷ୍ଟରେ ଅଳ୍ପ ଫଳ ଦେଉଛି । ନେତ୍ରଶୂନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର କଷ୍ଟ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ଦେଉନାହିଁ । 'ହଂସ', 'ଇନ୍ଦୁ', 'ସ', 'ଫ', କିମ୍ବା କବଚ ସହିତ ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ । ମଧ୍ୟରେ, ଶିରରେ ଦୁଇଟି, ଯେଉଁଠାରେ 'ଲ' ଓ 'କ' ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ବାୟୁ ସହିତ ମିଶି ମନୁର ଶିର ଉପରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ଦୁଇ, ତିନି, ଛଅ କିମ୍ବା ଆଠ ଅକ୍ଷରରୁ ଛିଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ । 'ହ' ଅକ୍ଷର ଶକ୍ତି, ନହେଲେ ମନ୍ତ୍ର ଭୟଙ୍କର ହୁଏ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ । ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେ ସଫଳତା ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ । ଯଦି ଛିଦ୍ର ଥାଏ, ସେହି ମନ୍ତ୍ର ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ । ଯଦି ମନ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ତାହାକୁ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା କ୍ଳେଶଦାୟକ ଫଳ ଦେଉଛି । ବିଦ୍ୟା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର, ସେହିଠାରେ ସତର ଅକ୍ଷର ଥାଇପାରେ । ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଛିଦ୍ର ଥାଏ, ସେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ । ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶିରରେ ଚାରିଟି ଛିଦ୍ର ଥାଏ । ପୁନଃ, ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଯୋଗ ଥିବା ଏକ ବିଶ୍ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ । ସାତ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ରକୁ 'ଶିଶୁ' ବୋଲି, ଆଠ ଅକ୍ଷରରକୁ 'ଯୁବକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତିରିଶି, ଚଉଷଠି, ଏବଂ ଏକ ଶତ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି । ନଅ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର 'ତ' ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇ 'ତିରିଶି' ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ । ଏହାର ଶେଷରେ କେତେକ ଚୂଡ଼ା, କବଚ, ନେତ୍ର ଓ ଛିଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ ଓ ମଧ୍ୟରେ 'ଫଟ୍' ଅକ୍ଷର ଛଅଥର ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ବୁଝିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ସାଧନାରେ କେମିତି ସଫଳତା ଓ ଅସଫଳତା ଆସେ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।