ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି, ଯେଉଁ ଜଣେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବହନ କରନ୍ତି, ସେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବନ୍ଧନରେ ବିଧ୍ୟମାନ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷେମ କାମନା କରି। ଶିବ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ, ସେ ଆତ୍ମରେ ଅନୁଭୂତି ଓ କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଶିକଳିତ ଲୋକ ଭଳି। ଏହି କାରଣରୁ, ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ନିୟମିତ ଓ ନିମିତ୍ତିକ କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ ଜୀବନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଲେ, ସେ ପରେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ବନ୍ଧନର କାରଣ ହେଉନାହିଁ। ଦ୍ୱିକ୍ଷା ପାଇଲେ, ସେ ଜଗତର ଭୋଗ ଆଶା କରିପାରନ୍ତି। ଯଦି କେହି ନିୟମିତ କିମ୍ବା ନିମିତ୍ତିକ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଦ୍ୱିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କରିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ଦ୍ୱିକ୍ଷିତ ଲୋକ ନିୟମିତ ଓ ନିମିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟମିତ ଓ ନିମିତ୍ତିକ କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲୋକ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି ଲୋକ ଦେଖା ଲାଗି ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି, ଲାଭ ଲାଗି ମାନି, ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶରୀର, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଲଗ୍ନ, ଏବଂ ଶିଷ୍ୟ ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେଇ ଭକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି, ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯଦି ମନ୍ତ୍ର ଭୁଲରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଛି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏବେ ଦ୍ୱିକ୍ଷା ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି, ଯାହା ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହି ଦ୍ୱିକ୍ଷାକୁ 'ଦ୍ୱିକ୍ଷା' ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି। ଧ୍ୟାନ ଓ ଧର୍ମର ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ମନ୍ତ୍ର' କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱରରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ନାରୀ ଲିଙ୍ଗ, 'ହୁଁ' କିମ୍ବା 'ଫଟ' ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ପୁରୁଷ ଲିଙ୍ଗ। ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ପୁରୁଷ, ସେମାନେ ମନ୍ତ୍ର; ଦେବୀ ଦେବତା ଥିଲେ, ସେମାନେ ବିଦ୍ୟା। 'ତାରା', 'ରେଫ', 'ସ୍ୱାହା' ରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ମନ୍ତ୍ର ଅଗ୍ନି ତତ୍ୱ ଭିତିକର। ଏପରି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ତତ୍ୱର ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। କିଛି ମନ୍ତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ, କିଛି ବାମ ଗତି ନିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା। ଯଦି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଉନ୍ମାଦ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାବସ୍ଥାରେ ହେଉଛି, ତେଣୁ ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ୱାସ ସ୍ବଭାବିକ ଭାବରେ ଚାଲେ, ତେବେ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଅସ୍ଥିର ନିଶ୍ୱାସ ହେଲେ, ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ପର୍କିତ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମାଳା ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ଅକ୍ରୋଧ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବ ଧାରଣ କରେ। ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ସେ ପ୍ରକ୍ରିୟାକାରୀକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରେନାହିଁ। କୌଣସି ରିତି ବିନା, ଚକ୍ଷୁ ବିନା, ବନ୍ଧିତ, ସ୍ଥିର, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ନିଦ୍ରାବସ୍ଥା, ମଦ୍ୟପ, ମୁଁଦ, ବେହୋଶ; ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ପ୍ରୌଢ, ବୃଦ୍ଧ, ତଳୱାର ବିନା; ଜୀବନଶକ୍ତି ବିନା, ଗଳା ଶୁଷ୍କ, ବୀଜ ବିନା, କମ୍ପିତ; ଅଙ୍ଗ ବିନା, ଅତି କ୍ରୋଧୀ, ଅତି କ୍ରୁର, ଲଜ୍ଜିତ; ଅତି ବୟସ୍କ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆସକ୍ତି ବିନା, ଆଉ ଅତି ଦୁଃଖିତ; ଯୋଗ, ବିଯୋଗ, ତିନି ଭାଗ, ଶବ୍ଦ ସହିତ; ଚାରି ଭାବ, ପାଞ୍ଚ ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର 'ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା' ମନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନ୍ତ୍ର ଅବରୁଦ୍ଧ, ସେ ବହୁତ ଅପ୍ରୟାସରେ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଜଣାଯାଏ। ଶକ୍ତିବିହୀନ ମନ୍ତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱିକ୍ଷା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଉପଯୋଗ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।