ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଦିକାଳରେ ଯେଉଁ ଅହଂକାର ଅଛି, ସେ ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ତିନିପ୍ରକାର ଭାବକୁ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ତିନି ଭାଗ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୁଣ (ସତ୍ତ୍ୱିକ) ଅଂଶରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଓ ମନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଜୋଗୁଣରୁ କ୍ରିୟା ପାଇଁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମନଃ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଙ୍କଳ୍ପର ମୂଳ ଭାବରେ ଅଛି, କାରଣ ଏହା ସୃଜନାତ୍ମକ ଭାବରେ ସଦା ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଅନ୍ୟ ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭାବରେ ଅନ୍ତଃରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ଇଚ୍ଛା, ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ସବୁ କ୍ରିୟା ଯେଉଁ ବିଷୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍। ବାଣୀ, ହାତ, ପାଉଁ, ଗୁଦ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କୌଣସି କାମ ସାଧନ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟରେ ନିର୍ଭର କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗୁଣ ଥିବା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତାଳେ ତିନିଟିରେ ରୂପ, ଦୁଇଟିରେ ରସ, ଓ ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧ ଥାଏ। ପାକ, ସଂଗ୍ରହ ଓ ଧାରଣ—ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧକୁ 'ସୁରଭି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଭୂତର ବିଶେଷତା, ଯାହା ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେଇ ନିର୍ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ। ଦେହରେ ହାଡ଼, ମାଂସ, କେଶ, ଚର୍ମ, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତ—ଏହିସବୁ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର। ହୃଦୟ, ଜଠର, ଚକ୍ଷୁ ଓ ପିତ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ। ଦେହର ସମସ୍ତ ନାଳିରେ ଗର୍ଭର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। କର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଚଳିଯାନ୍ତି। ଅଶୁଦ୍ଧ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭେଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପାହାଡ଼ ଓ ଗଛ; ଚଳନ୍ତା ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର। ଏହି ଚରାଚର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଉରାସି ଲକ୍ଷ ପ୍ରଜାତି ଅଛି। କର୍ମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଶରୀର ମିଳେ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରିପାରେ। ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ଗର୍ଭରେ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲେ, ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବକୁ ଯାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ କର୍ମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ଆତ୍ମା ଅଟକିଯାଏ। ପରେ, ମାଆ ଯେଉଁ ଖାଏ-ପିଏ, ତାହାର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଗର୍ଭରେ ପୋଷିତ ହୁଏ। ଏହି ଗର୍ଭରେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଦେହ ଗର୍ଭର ଅନ୍ତରେ ବନ୍ଧା ଥାଏ। ସେ ସଚେତନ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥାଏ, ପୁନିପୁନି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ। ଜନ୍ମମାର୍ଗରେ ଚାପି, ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନଭାଗକୁ ହୋଇ ବାହାରିଯାଏ। ପରେ, ଶିଶୁ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ପରେ ଏକ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ କିଏ ଅଛି? ଏହି ଶରୀର ଲାଭ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପଶୁ ଆଦି ପାଇଁ ସାଧାରଣ। କିନ୍ତୁ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ବିଛେଦ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ତେଣୁ ଏହି ବନ୍ଧନ ବିଛେଦ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।