ମୁନିବର, ଯଦି ଅକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ (କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତା ନଥିବା) କୁ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଏ, ତେବେ ଉପଭୋକ୍ତା ବୋଲି ଯେ ଉପାଧି ଦିଆଯାଇଛି, ସେହି ଉପାଧି ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ । ଯଦି ପୁରୁଷରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କ୍ଷମତା ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାଧନଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାଧନଗୁଡ଼ିକର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଉପଭୋଗ ପାଇଁ, ଦେହୀ ପୁନଃ ପୁନଃ ଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରେ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା, ପୁରୁଷ ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଏହିପରି, ସମୟ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରକଟ କରିଥାଏ । ଏଠାରେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଧାରରେ ଗୁଣମାନର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ କେବଳ ତିନି ଟି ଗୁଣ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଗୁଣମାନରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଉପାଦାନ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥାଏ । ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଆରମ୍ଭ କରିବା । ଏହି ଅହଂକାର ଦୁଇପ୍ରକାର ଗୁଣର ଭେଦରୁ ପୁନଃ ତିନିପ୍ରକାର ହୁଏ । ସତ୍ତ୍ୱ ଭାଗରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ରଜସ ଭାଗରୁ କ୍ରିୟା ପାଇଁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏଠାରେ, ମନ ଇଚ୍ଛା ଓ ଉଦ୍ୟମର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି । ଏହା ସବୁବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାର କ୍ରମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛା, ଉଦ୍ୟମ ଓ ଜ୍ଞାନ । ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିବାକୁ ହେବ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ । ବାଣୀ, ହାତ, ପା, ଗୁଦ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହିମାନେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନର ଉପକରଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଛଡ଼ା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଏହାରୁ ଏକ-ଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ରୂପ ତିନିଟି ଭୂତରେ, ରସ ଦୁଇଟିରେ, ଓ ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀରେ ଅଛି । ପାକ, ସଂଗ୍ରହଣ ଓ ଧାରଣ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଘୋଷିତ । ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ । ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧକୁ ‘ସୁରଭି’ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହା ଭୂତର ଭିନ୍ନତା; ଯାହା ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଟୁଟ । ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ । ଦେହରେ ଅସ୍ଥି, ମାଂସ, କେଶ, ଚର୍ମ, ନଖ ଓ ଦନ୍ତ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ହୃଦୟ, ଜଠର, ନୟନ ଓ ପିତ୍ତରେ ଅଗ୍ନି ରହିଛି, ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ । ସରିରର ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀରେ, ଗର୍ଭର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ଅନୁଭୂତିର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ । କର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏହି ଚେତନା ଚଳାଚଳ କରେ । ଅଶୁଦ୍ଧ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଭାଗ ମୂଳ ଭୂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ । ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାହାଡ଼ ଓ ଗଛ ଅଛନ୍ତି; ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିନିପ୍ରକାର । ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋଟ ୮୪ ଲକ୍ଷ ପ୍ରକାରର । କର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେହକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ । ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜନ୍ମ ଲାଭ ହୁଏ । ଏକ ତିପ୍ପାଣି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଇପ୍ରକାର ହୁଏ । ଅଶୁଦ୍ଧି, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, କିଛି ଆତ୍ମା ନିବନ୍ଧିତ ହୁଏ ।