ଏହିପରି ଏକ ସମୟରେ, ସନାତନ ମାୟା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ମୋହିତ କରିଥାଏ, ସେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ମହାମାୟା ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜନମସାରେ ଅଶୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, କାଳର ଉପଯୋଗରେ ବିବଶତାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେବା ପାଇଁ, ସେ ପୁନି ଏହି ଜୀବକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜନିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶିତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟାର ଆବରଣକୁ ଭେଦ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟରେ ଉପଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରାଏ। ଉପଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ଉପଭୋଗ ଏବଂ ଉପଭୋକ୍ତା—ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ ସେଇ ମାୟା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛି। ସଂକ୍ଷେପରେ, ବୁଦ୍ଧି ଆନନ୍ଦ ଆଦି ଆକାର ଧାରଣ କରି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଯଦିଓ ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତଥାପି ସେ କାର୍ଯ୍ୟର ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ସହିତ ଏହାର ସଂଯୋଗ ଓ ଉପଭୋଗ ରୁଚି ଦ୍ୱାରା, ଯଦି କୌଣସି କାର୍ମିକତା ନଥାଏ, ତେବେ ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ଏହାକୁ ବୁଝାଯିବା ଅର୍ଥହୀନ। ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ମିକତା ନଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏହି ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କାର୍ମିକତା କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହୀତ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଜୀବରେ ପୁନର୍ବାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବଂ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ସେ ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମୟ ନିଜ ଅନୁଭବ ପାଇଁ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏଠାରେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରେ ଗୁଣର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ମୁନିବର। କେବଳ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ତିନିଟି ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କରି ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ବିଷୟ ଉପରେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥାଏ। ଏହି ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ। ଏହି ଆହଂକାର ଦୁଇପ୍ରକାର ଗୁଣରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ପୁନି ତିନିପ୍ରକାର ହୁଏ। ସତ୍ତ୍ୱିକ ଭାଗରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନଃ ସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଜସିକ ଭାଗରୁ କ୍ରିୟା ପାଇଁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମନଃ ଇଚ୍ଛା ଓ ସଙ୍କଳ୍ପର ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, କାରଣ ସେ ସଦା ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ମନଃ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚେତନା ଅଂଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଅନ୍ତଃକରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର କ୍ରମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—ଇଚ୍ଛା, ସଙ୍କଳ୍ପ, ଓ ଜ୍ଞାନ। ଏହି ସବୁ ଧରିବା ବସ୍ତୁ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ, ମୁନିବର। ବାକ୍, ହସ୍ତ, ପାଦ, ପାୟୁ, ଓ ଉପସ୍ଥ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପକରଣ ହେଉଛି ସାଧନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାତୁ ତାଙ୍କର ଏକ ଏକ ଗୁଣ ସହିତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରୂପ ତିନୋଟି ଧାତୁରେ, ରସ ଦୁଇଟି ଧାତୁରେ, ଓ ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀରେ ଥାଏ। ରନ୍ଧନ, ସଂଗ୍ରହଣ ଓ ଧାରଣ—ଏହି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚମତ୍କାର ଅଗ୍ନି, ପାଣି ଓ ପୃଥିବୀରେ ଧଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରେ ଦେଖାଯାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଗନ୍ଧକୁ 'ସୁରଭି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାତୁର ଭିନ୍ନତା; ଯାହା ଭିନ୍ନତା ନଥାଏ, ସେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଧାତୁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍—ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଦେହରେ ଅସ୍ଥି, ମାଂସ, କେଶ, ଚର୍ମ, ନଖ ଓ ଦନ୍ତ—ଏହି ସବୁ ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ। ହୃଦୟ, ଜଠର, ଦୃଷ୍ଟି, ଓ ପିତ୍ତରେ ଅଗ୍ନିର ସ୍ଥିତି ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ।