ଏକ ପରମ୍ବ୍ୟାପକ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା ଦେଉଛି। ପ୍ରଥମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁଇପ୍ରକାରର ଅଶୁଦ୍ଧତାରେ ବିଭାଜିତ — ଏକ ହେଉଛି ଦୃଢ଼ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅନ୍ୟଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଶୁଦ୍ଧ। ଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର — ପକ୍କ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ କଚ୍ଚା ଅଶୁଦ୍ଧ। କାଳ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱରେ ବନ୍ଧି ଏହି 'ସକଳ' ଜୀବ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲେ। ପାଞ୍ଚଟି ବନ୍ଧନ ଅଛି; ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଓ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ଶକ୍ତି ଅନେକ — ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକି ରଖିଥାଏ। କର୍ମ ମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ମିଶି, ଭିନ୍ନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥମ; ଏବେ ମାୟା ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ବିଜୟୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ଅଟୁଟ ସଂସ୍କାର। ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏହି ପରମ ଶକ୍ତି ଶମ୍ଭୁଙ୍କର। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଆଦି ଶକ୍ତିକୁ ଲୋକେ 'ବିଦ୍ରୂପା' ନାମରେ ଡାକିଥାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବିନାଶୀ ମୂଳ କାରଣ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା ଦେବାରେ ସମର୍ଥ। ଏହି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଯାହାର ସାର ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଅଛି। ପରେ ଜ୍ଞାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉଚ୍ଚତା ଓ ନିମ୍ନତା ରହିଛି। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦମି ଯାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ବଳବତୀ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦମି ଯାଏ, ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ। ଶବ୍ଦ ଓ ବିନ୍ଦୁ, ସହିତ ପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ, 'ସଦାଖ୍ୟ' ତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ପବିତ୍ର ମାର୍ଗର ଭାବରେ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ସମୟ କ୍ରମ ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ — ଶିବ, ଯାହା ଅନେକ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଚେତନା ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ କୃପା ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କର ସାର୍ବଜନୀନ ରୂପ — ଏହା ଚେତନା ଦାନ। ଏହିପରି ଶମ୍ଭୁ ଦୟା ଦେବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପ୍ରଭୁ ଅବିନାଶୀ, ତାହାର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ। କୌଣସି ଫଳ କେବେ ଦୂତ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଉପକରଣ ବିନା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ। ଶିବଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏକ, ଶାଶ୍ୱତ, ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ମାୟାର ମାତା, ନିଜ ଇଚ୍ଛାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନର ମାଲିକ, କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମାୟାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସେ କାଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଅନେକ ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ। ତାଙ୍କ ପରେ, ମାୟା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ନିୟମର ସ୍ଵଭାବରେ ଅଛି। ପରେ, ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ମାୟା, ବିଶ୍ୱର ମହା ଭ୍ରମକାରୀ, ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେ ନିଜରୁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦେଇ, କାଳ ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକତାର ଶୀଳତା ଅନୁଷ୍ଠିତ କରେ। ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ, ସେ ପୁନଃ ଜୀବକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଦେଖାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ, ନିଜ ଶକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆବରଣ ଭଙ୍ଗ କରି, ଉପଭୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ କରାଏ। ଉପଭୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ଉପଭୋଗ ଓ ଉପଭୋକ୍ତା — ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପକରଣ ହେଉଛି ଏହି ଶକ୍ତି। ସଂକ୍ଷେପରେ, ବୁଦ୍ଧି ସୁଖ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଦ୍ରବ୍ୟର ଆକାର ନେଇଥାଏ। ବୁଦ୍ଧି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ଵଭାବରେ ଅଛି। ଉପକରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୋଗ ଓ ଉପଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ।