ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏହାସହିତ ଅନ୍ଧକାର, ସତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ସଂସାରର ଆଧାର। ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅନଭିବ୍ୟକ୍ତ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଉପକୃତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଯାହାରୁ ଗଠିତ, ସେଠି ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି—ଏହା ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣିଛି, ସେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ—ଉଭୟକୁ ବୁଝିପାରେ। ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ ଯାହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ପହଞ୍ଚରେ ନାହିଁ, ସେଠାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେହି ନିଜ ସ୍ୱୟଂକୁ ସଂସାରରେ ବିସ୍ତାରିତ ଦେଖେ, ଏବଂ ସଂସାରକୁ ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦେଖେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସମୟ ଓ ସ୍ଥିତିରେ ଦେଖିପାରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନ୍ତ ନୁହେଁ, ଶରୀରର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ନିଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜୀବ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷେ ଆଉ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ। ମୁହଁ ଦେଇ ମୁହଁ ଦେଇ ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ ବୋଲି ଭାବେ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ବନ୍ଧନ ଓ କର୍ମ ଉପଜିତ ଫଳରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ତାଁପରେ ନିୟମ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଆସକ୍ତିରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ଅନେକ ଲୋକ ନିଃଶବ୍ଦ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ଏବଂ ଏହା ଆସିଲେ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ିଯାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ନୁହଁ। ଅଲ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ମନୋବ୍ୟଥାରେ ପୀଡ଼ିତ। ଯିଏ ଏହି ମନୋବ୍ୟଥାକୁ ଗୌରବ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଭ୍ରମିତ ଚିନ୍ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ଶୀଘ୍ର ଜ୍ଞାନ ଆସେ। ଏହା ନ ଥିଲେ ଭ୍ରମ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏହା ଥିଲେ ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଛି, ସେଠାରେ କେଉଁସି ଦୁଃଖ ରହିନଥାଏ। ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଆଉ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ବଡ଼ ଅପରାଧରେ ପଡ଼ିଯାଏ। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ହୋଇପାରିବା ନୁହେଁ, ତେବେ ତାହାରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କାରଣ, ଏକ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ତାହା କମିଯାଏ ନାହିଁ, ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ସମ୍ଭାବନାକୁ ଜାଣି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସମତା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ କେବେ ନିଜର ଶରୀର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଉପାୟ ଦେଖାଯାଏ, ଦୁଃଖ କରିବା ଛାଡ଼ି ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମାକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ପରି, ଏହି ଶରୀର ରୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଦିନ ଓ ରାତି ପୁନଃପୁନଃ ମଣିଷର ଆୟୁକୁ କମାଉଛି। ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିନଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ ପୁନଃପୁନଃ। ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଲୋକଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ କଟିଯାଏ। ଯଦି ମଣିଷର କର୍ମଫଳ ଅନ୍ୟରୁ ନିର୍ଭର କରୁନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ କିଛି ନୀତିବାନ ଲୋକଙ୍କ କର୍ମ ବିଫଳ ହୋଇଯାଏ, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆମେ ଦେଖୁଛୁ କିଛି ଲୋକ ଆଶା ଓ ସୋନାରେ ବନ୍ଧି ଇଚ୍ଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ସଂସାରରେ ଲୋକ ମିଥ୍ୟା ଆନନ୍ଦ ଭୋଗରେ ରହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କେହି କେହି କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଜୀବନର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ଅସ୍ଥିରତା, କର୍ମ-ଫଳ ଓ ମୁକ୍ତିର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥ ତାହାକୁ ଜାଣିବାରେ ଜୀବନ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳେ।