ପୁଣି ଶୁଣ, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିଶ୍ର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଜନ୍ମ ମିଳେ। ଏହି ମାନବ ଜନ୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଦୁଃଖର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସଦାବାରି ଲାଗି ରହେ। ଏଠି ଜନମିଥିବା ମଣିଷ ନିଜେ ନିଜକୁ ଭଲ ବୋଲି ଯାହା କ୍ଷତିକାରକ, ତାହାକୁ ଲାଭକାରୀ ଭାବେ ଭାବେ, ଯାହା ଅନିତ୍ୟ, ତାହାକୁ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ। ନିଜ ପୁତ୍ର, ପରିବାର ଓ ସ୍ନେହର ଅନେକ ମାୟାର ଡୋରେ ଜନମେ ଜନମେ ଜୀବ ନିଜେ ନିଜକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି। ଏଠି ଅଧିକ ସଂପତ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କାରଣ ସଂପତ୍ତିରେ ଅନେକ ଦୋଷ ରହିଛି। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଓ ଘରେ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ତେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ଦେଖ, କେତେ ପ୍ରାଣୀ ମୋହ ତାରଜାଳରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି। ଯାହା କି ଅନ୍ୟର, ସେସବୁ ଅସ୍ଥିର; କିନ୍ତୁ ନିଜର ଏକମାତ୍ର ସଂପଦ ହେଉଛି ନିଜର କର୍ମ—ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ। ତୁମେ କାହିଁକି ଅର୍ଥହୀନ କାମରେ ମନ ଲଗାଉଛ, ଆପଣଙ୍କର ସତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ? ଏହି ଅନ୍ଧକାର ନିର୍ମାତାଙ୍କର ପଥରେ, ତୁମେ କିପରି ଏକା ଏକା ଚାଲିପାରିବ? ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏଠାରୁ ଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ତୁମ ସହ ଯିବ। ଧନ ପାଇଁ ମଣିଷ ବନ୍ଧନ ଗଢେ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ସେ ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ବନ୍ଧନକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ଧର୍ମିକମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମୀମାନେ ଏହାକୁ କଟିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମ ହୃଦୟ ଲୋହା ପରି କଠୋର, ବିରକ୍ତିର ଏଠି କୌଣସି ନାମ ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଉପରେ ଗନ୍ଧର ମାଟି, ଶବ୍ଦର ଜଳ ଏବଂ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ପଡେ। ବୁଦ୍ଧିର ନୌକା ଉପରେ ଚଡ଼ି, ବିରାଗର ବାୟୁରେ ଚାଲି, ଏହି ତୀବ୍ର ନଦୀ ପାର ହେବା ଉଚିତ। ଅଭିଲାଷା ବିନା ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଓ ଅଧର୍ମକୁ ଅହିଂସା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦେହଟି ହେଉଛି ହାଡ଼ର ଦଣ୍ଡ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ, ସିନ୍ନିରେ ବାନ୍ଧା। ବୟସ୍କ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ଅସ୍ଥିର। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଏବଂ ଯାହା ଜଗତ ନୁହେଁ, ସବୁଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି। ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତମସ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁହିଁ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଯାହାର ଗଠନ, ସେଉଁଟି ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ, ଦୁହିଁକୁ ଜାଣେ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କୌଣସି ଅନ୍ତଃସୂଚନା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାଯୋଗ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରିହେବା ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବା, ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଜଗତକୁ ଦେଖିବା ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ତଥାପି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସମୟ ସମୟରେ ଓ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖେ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଶମିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଦେହର ଜନ୍ମ ବନ୍ଦ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ନିଜରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ବସିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ସେ ଆତ୍ମା ନିଜର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକାର ଅନେକ କର୍ମ ଆବାର ଆବାର କରିଥାଏ। ମୋହ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ଦୁଃଖକୁ ସେ ଶୁଖ ଭାବେ ବୁଝେ। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ନିଜ କର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ନିଗ୍ରହ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଆସକ୍ତିର ସଂସ୍ପର୍ଶ ଛାଡ଼ି, ଅନେକେ ନିର୍ବିକାର ଓ ସୁଖର ଉଦୟ ସହିତ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଆସେ, ବୁଝିଲେ ସୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ମୂଢ଼ମାନେ ଏହି ଦିଗକୁ ଆସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଲୋକ ନୁହଁନ୍ତି। ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିର ଲୋକ ମନୋବ୍ୟଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ଚିନ୍ତାକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭା ଆସିଥାଏ।