ଏହିପରି ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଓ ଜ୍ଞାନମୟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଛନ୍ଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅକ୍ଷର ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଭିନ୍ନତା ଅନୁଯାୟୀ। ଛନ୍ଦର କାରଣ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାଣ୍ଡିତମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଗୋଷ୍ଠୀର ମଧ୍ୟରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଛି, ତାହାକୁ ରଗଣା କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ଗୋଷ୍ଠୀ ଶେଷରେ ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ ସଗଣା କୁହାଯାଏ। ତିନିଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ମିଶିଥିଲେ ତାହାକୁ ନଗଣା କୁହନ୍ତି; ଏବଂ ତିନିଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଚ୍ଛ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ ବା ଅନୁସ୍ୱାର ପରେ ଆସେ, ସେଗୁଡିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବିବାକୁ ହୁଏ। ଏକ ପାଦ ଅର୍ଥାତ୍ ଚାରି ଭାଗର ଏକ ଭାଗକୁ ପାଦ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିଭାଜନକୁ ବିରାମ କୁହନ୍ତି। ଯଦି ଚାରି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ ଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସମଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଚାରି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ଏହାକୁ ବିଷମଛନ୍ଦ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦର ସର୍ବାଧିକ ଛବିଶଟି ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷରକୁ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଶ୍ଲୋକ ତିନି ବା ଛଅ ପାଦ ଅନୁଯାୟୀ ନାମିତ ହୁଏ; ଏହାଙ୍କର ନାମକ୍ରମ ଶୁଣ। ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ଶକ୍କରୀ, ସାତୀ, ପୂର୍ବା, ଅଷ୍ଟି ଓ ଅଷ୍ଟୀ ଏହି ପ୍ରମୁଖ ଛନ୍ଦଗୁଡିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଛନ୍ଦରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବିକଳ୍ପ, ସଂଯୋଗ, ଅତିରିକ୍ତ ଓ ଉତ୍କର୍ଷ ଥାଏ। ଏଠାରେ ହାଲୁକା ଅକ୍ଷରକୁ ସବୁ ଭାରୀ ଅକ୍ଷର ପୂର୍ବରେ ଏବଂ ତଳେ ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ହାଲୁକା ଅକ୍ଷର ମାତ୍ର ରହିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ୱିଗୁଣ ଗଣନା କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯେଉଁଗୁଡିକ ସ୍ଥିର ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଗୁଣନ କରିବାକୁ ହୁଏ। ପୁନଃ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ଉପରେ ଓ ତଳେ ଅନୁସୂଚୀତ ଅନୁସାରେ ଗଣନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାୟ ଶେଷ ଅଂଶରୁ ଫେରି, ଉପରେ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ହୁଏ। ଯେବେ ହାଲୁକା ଅକ୍ଷରର ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ମିଶିଯାଏ, ଗଣନ ହୁଏ। ଏହି ଗଣନାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି ଏକ ଯୋଗ କଲେ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ମାର୍ଗ ବୋଲି କହନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ଭାଗର ନାମ ଏବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯିବ। ତୁମର କମଳସଦୃଶ ମୁଖରୁ ଏହି ଉପଦେଶ ମୁଁ ସାର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିଛି। ଏକଥିବେଳେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଜଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟରେ, ପର୍ବତର ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଦେବୀ ଏକଦିନ ବସିଥିଲେ। ସେ ନିଜ ମନକୁ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର କରି, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା। ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ କାମ୍ୟ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅସାଧ୍ୟ, ସେ ଦେବୀ ସେହି କାମ୍ୟକୁ ସାଧିଥିଲେ। ସେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ବାୟୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ। ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ମହାଦେବ ରୁଦ୍ର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଅରଣ୍ୟ ଦେବ, ଋଷି ଓ ମହାମୁନିମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି କମଳର ରଙ୍ଗ କେବେ ମେଲେନାହିଁ, ଏବଂ ଏହା କେବେ ଶୁଷ୍କ ହୁଏନାହିଁ। ମହାଦେବଙ୍କର ଜଟା ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଜଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ନାରଦ, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ତ୍ରିନେତ୍ର ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ହସୁଥିବା ପରି କଥା କହିଲେ— “ଯେପରି ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ସେପରି ତୁମ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହେବେ।