କେତେବେଳେ ଲୋକମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଗୀତ ଗାୟନ କରନ୍ତି, ଘମେଇଁଯାନ୍ତି ଓ ହସନ୍ତି। ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦାଉଡ଼ି ଦାଉଡ଼ି ଏଠୁ ସେଠାକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଦିନେ ତାରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଗନ୍ଧର୍ବଧୂଆ ସରୀରକୁ ଢାକି ଦେଉଛି, ଦିନ ହେଉ କି ରାତି, ଭୂମି କମ୍ପିଯାଏ। ରାତିରେ ଇନ୍ଧ୍ରଧନୁ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ବେଙ୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ଧଳା କାଉଁ ଦେଖାଯାଏ। ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗର୍ଭରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଗାଁ ମଧ୍ୟରେ ଶିଆଳ ରହୁଛି, ଧୂମକେତୁ ଦେଖାଯାଏ। ଋତୁ ବେପରୁଆ ହେବା ସତ୍ୱେ ଗଛ ଫୁଲିଯାଏ ଓ ଫଳ ଧରିଯାଏ। ଏପରି ଅନେକ ମହା ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଅଞ୍ଚଳର ବିନାଶ ଆଣେ। ମଧ୍ୟରୁ ଭୟ, କୀର୍ତିର ଅନ୍ତ, ହାନି, ଯଶ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶକୁନଶାସ୍ତ୍ର ବିବେଚନା କରିଦେଲି। ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦୋବିଦ୍ୟାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଅକ୍ଷର ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟତିରେକ ଅନୁସାରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର। ଚନ୍ଦୋର କାରଣ ଚନ୍ଦୋବିଦ୍ୟାର ପାଣ୍ଡିତମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ଲଘୁ ଥିବା ଗୁଚ୍ଛ 'ରଗଣ', ଶେଷରେ ଗୁଚ୍ଛ ଥିଲେ 'ସଗଣ' ବୋଲି କହାଯାଏ। ତିନିଟି ଲଘୁ ଥିଲେ 'ନଗଣ', ତିନିଟି ଏକାକା ବର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏହା 'ବର୍ଣ୍ଣଗୁଚ୍ଛ'। ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ ଓ ଅନୁସ୍ୱାର ପରେ ଆସିଲେ ସେମାନେ ଲଘୁ ଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି। ପାଦ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ଏହାର ବିଭାଗକୁ ବିରାମ କୁହାଯାଏ। ଚାରି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ ଥିଲେ 'ସମ' ଓ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ 'ବିଷମ' କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦରେ ସର୍ବାଧିକ ଛବିଶି ଅକ୍ଷର ହୋଇପାରେ। ତିନି କିମ୍ବା ଛଅ ପାଦ ଥିଲେ ତାହାର ନାମ ଅନୁସାରେ ଚନ୍ଦ ନାମ ଦିଆଯାଏ— ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ଶକ୍କରୀ, ସାତୀ, ପୂର୍ବା, ଅଷ୍ଟି, ଅଷ୍ଟୀ। ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭେଦ, ଯୋଗ, ଅଧିକତା, ଉନ୍ନତି ଥାଏ। ରେଖାରେ ଲଘୁ ଅକ୍ଷରକୁ ଗୁରୁ ଅଗ୍ରେ ଓ ତଳେ ରଖିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଲଘୁ ଅକ୍ଷର ମାତ୍ର ଥିଲେ ଅବଧି ରହିଥାଏ। ଦ୍ୱିଗୁଣିଆ ଗଣନାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଅଂଶ ଗୁଣନ କରାଯାଏ। ଉପରେ ଓ ତଳେ ଅନୁକ୍ରମିକ ଅକ୍ଷର ନିଆଯାଏ। ଶେଷ ଥିବା ଅକ୍ଷରକୁ ଛାଡ଼ି, ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଲଘୁ ଚିହ୍ନର ଯୋଗ ମିଶିଲେ ଗଣନା ହୁଏ। ଏହି ଗଣନାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣି କରି, ଏକ ଯୋଗ କଲେ ଏହା ପଥ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବିଭାଗ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଉପଦେଶ ତୁମର ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖରୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିଲି। ଏକଥି ହେଉଛି, ଏକଥି ସମୟରେ ମେରୁଶୃଙ୍ଗ ଉପରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଛାୟା ରେ ଥିଲେ, ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା ଦେବୀ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠା ଯୋଗରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଘେରି ରହିଥିଲା। ଏପରି ଯୋଗଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଯାହା, ତାହା ସେ ସାଧିଥିଲେ।