ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ବିଲେଇମାନେ ତାଙ୍କର ଲୋହା ଦାଁତିଆ ନଖରେ ମାଟି କୁ ଚିରିଥାନ୍ତି, ଜହ୍ନ ଆଣ୍ଟମାନେ ଧାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଅନେକ ଅଗ୍ନି ପୋକା ଦେଖାଯାଏ, ସେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତମୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନମାନେ ଏହି ପୃଥିବୀର ଗୁପ୍ତ ଗୁଣକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥିବା କଛପର ନଉଟି ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ବିରାଜିତା। ଏହାର ନାଭି ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ଛଅଟି ଅନ୍ତଃଭାଗ ଯେଉଁଠାରେ ମୃଦୁ କମ୍ପନ ଘଟେ। ଯେଉଁଠାରେ ଷ୍ଟ୍ରୀ, କଳିଙ୍ଗ ଏବଂ କିରାତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ପୃଥିବୀର ବାହୁ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ଗୌଡ଼, କଇଂକଣ, ଶାଳ୍ବ, ଆନ୍ଧ୍ର ଏବଂ ପୌଡ଼୍ର ଏହାର ପାଦ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି। ପୁଲିନ୍ଦ, ଚୀନ, ଯବନ ଏବଂ ଗୁର୍ଜର ମଧ୍ୟ ପାଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଖସ, ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ବାହ୍ଳୀକ ଏବଂ କାମ୍ବୋଜ ଏହି ପୃଥିବୀର ହସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ନଉଟି ଅଙ୍ଗର ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି ଅପକର୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ଶୁଭ କର୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଫଳ ମିଳେ। କେବେ କେବେ ଲୋକେ ଅକସ୍ମାତ୍ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଗୀତ ଗାନ୍ତି, ଘମ ଛୁଟେ, କିମ୍ବା ହସନ୍ତି। ସେମାନେ ମୁହଁ ନିମ୍ନକୁ କରି ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରୀ ଦେଖାଯାଏ, ଦିନେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୂମ ପୁରା ଦେହକୁ ଢାକି ଦିଏ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଥାଏ। ରାତିରେ ଇନ୍ଧ୍ରଧନୁ କିମ୍ବା ବାଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରେ ଧଳା କାଉଁ ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କେବେ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଗର୍ଭରେ ଏମିତି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଗାଁରେ ଶ୍ୟାଳମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି, ଧୂମକେତୁ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଗଛମାନେ ଅସମୟରେ ଫୁଲିଯାନ୍ତି କିମ୍ବା ଫଳ ଧରନ୍ତି, ଏପରି ଅନେକ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ଯାହା ଅଞ୍ଚଳର ବିନାଶ ନେଇଆସେ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଭୟ, କୀର୍ତ୍ତିର ନାଶ, କ୍ଷତି, ପ୍ରଶଂସା, ସୁଖ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ସମୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପଶକୁନ ଶାସ୍ତ୍ର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରିବି। ଛନ୍ଦର ଅକ୍ଷର ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ। ଛନ୍ଦର କାରଣ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ହ୍ରସ୍ୱ ଥିବା ଗଣକୁ ‘ରଗଣ’ କୁହାଯାଏ; ଗଣରେ ଶେଷ ଥିଲେ ‘ସଗଣ’ କୁହାଯାଏ। ତିନିଟି ହ୍ରସ୍ୱ ଥିଲେ ‘ନଗଣ’ କୁହାଯାଏ; ତିନିଟି ଏକକ ବର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ‘ବର୍ଣ୍ଣଗଣ’। ଯଦି ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ କିମ୍ବା ଅନୁସ୍ୱାର ପରେ ଆସେ, ସେମାନେ ହ୍ରସ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏକ ପାଦ ଶ୍ଲୋକର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ; ଏହାର ବିଭାଜନକୁ ‘ଯତି’ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଚାରି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ, ତେବେ ଏହାକୁ ‘ସମ’ କୁହାଯାଏ; ଯଦି ଭିନ୍ନ, ତେବେ ‘bisama’ କୁହାଯାଏ। ଏକ ପାଦରେ ସର୍ବାଧିକ ଛବିଶ ଅକ୍ଷର ଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରତିଟିକୁ ଅଲଗା ଗଣନା କରାଯାଏ। ଶ୍ଲୋକ ତିନି କିମ୍ବା ଛଅ ପାଦ ରହିଲେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ନାମ ଅନୁସାରେ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଏ। ଏଠି ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ଶକ୍କରୀ, ସାତୀ, ପୂର୍ବା, ଅଷ୍ଟି, ଅଷ୍ଟୀ ଆଦି ନାମ ମନେ ପକାଯାଏ। ଏଠି ଭିନ୍ନତା, ଯୋଗ, ଅତିରିକ୍ତତା ଏବଂ ଉନ୍ନତି ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ଲୋକର ରେଖାରେ ହ୍ରସ୍ୱକୁ ଦୀର୍ଘ ଅଗ୍ରେ ରଖ, ଏବଂ ହ୍ରସ୍ୱକୁ ଦୀର୍ଘ ତଳେ ରଖ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତାଲିକା ହ୍ରସ୍ୱ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ଉପାଦାନରୁ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣନ କର। ପୁନଃ, ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ ଅବସ୍ଥିତ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ଏଭଳି ରହିଛି ଅପଶକୁନ ଏବଂ ଛନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।