ଏହି ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ସଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବର୍ଷା ହୁଏ; ଯଦି ସେମାନେ ରିଭର୍ସ୍ ଅର୍ଡରରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ବର୍ଷା ହୁଏ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ତାଙ୍କର ଉଦୟ ସମୟରେ ବର୍ଷା ହୁଏ। ବର୍ଷା କମ୍ ହେଲେ, ଫସଲର ମୂଲ୍ୟ ବେଶି ହୁଏ; ବର୍ଷା ନହେଲେ, ଫସଲର ପ୍ରଚୁରତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଚନ୍ଦ୍ରମା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ଯଦି କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ବନ୍ଧା ଅବରୋଧ ଦୂର ହୁଏ। ଆଦ୍ରାରୁ ମୃଗଶିରା ଯାଏଁ ଦିନେ ଦିନେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବର୍ଷା ହୁଏ। ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗରେ ସିଂହ ରାଶିରେ ଅଛି କିମ୍ବା କର୍କଟ ରାଶିରେ ଅଭିଭାଗ ଅଛି, ତେବେ ବର୍ଷା ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଫସଲ ପାଇଁ ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଫସଲ ପାଇଁ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଉପଯୋଗୀ। ବୃହସ୍ପତି ସପ୍ତମ ଭାଗରେ ଓ ଶୁକ୍ର ପଛୁଆ ଚଳାଚଳରେ ଅଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ସପ୍ତମ ରାଶି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରେ ଥିବା ଗ୍ରହମାନେ ଘେରା ହୁଏ। ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଝୁକି ନଥିଲେ ଓ ଆକାଶ ଉପରେ ଅଛି, ବିଲ୍ଳି ଲୋହା ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଖୁଣିବା, ପିଲା ପିଲା ପରି ଜିଂଟି ଅଣ୍ଟ ରେଖା ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ଓ ଅନେକ ଜ୍ଵାଳା ମାଛ ଦେଖିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଥବା ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ସମୟରେ ବିକୃତ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖିବା—ଏହି ସବୁ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଜଣାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରିଥିବା କଛୁଆର ନଉଟି ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଛଅଟି ଭୂମି ତାହାର ନାଭି ଅଞ୍ଚଳ; ଷ୍ଟ୍ରୀ, କଳିଙ୍ଗ ଓ କିରାତ ତାହାର ବାହୁ ଅଞ୍ଚଳ; ଗୌଡ଼, କୈଙ୍କଣ, ଶାଳ୍ବ, ଆନ୍ଧ୍ର, ପୌଡ଼୍ର ଏବଂ ପୁଲିନ୍ଦ, ଚୀନ, ଯୌନ, ଗୁର୍ଜର ତାହାର ପାଦ ଅଞ୍ଚଳ; ଖସ, ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ, ବାହ୍ଲୀକ, କାମ୍ବୋଜ ତାହାର ହାତ ଅଞ୍ଚଳ। ନାଭିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନଉଟି ଅଙ୍ଗରେ ଯଦି ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଆସେ, ଅନେକ ଦୂଷ୍ଟତା ଆସେ; ଶୁଭ ପ୍ରଭାବ ଆସିଲେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ଲୋକେ କାନ୍ଦନ୍ତି, ଗାନ୍ତି, ଘମ ଛାଡନ୍ତି, ହସନ୍ତି; ସେମାନେ ତଳକୁ ମୁହାଁ କରି ଦୂରେ ଦୂରେ ଯାନ୍ତି। ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦେଖିବା, ଦିନେ ତାରା ଦେଖିବା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୂଆଁ ଦେହକୁ ଢାକିବା, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେବା, ଇନ୍ଧ୍ରଧନୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ରାତିରେ ବେଙ୍ଗ ଦେଖିବା, ଶ୍ୱେତ କାଉଁ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦେଖିବା, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମୁଣ୍ଡି ଥିବା ପଶୁ ଜନ୍ମ ନେବା କିମ୍ବା ଗର୍ଭରେ ତିନି ମୁଣ୍ଡି ଥିବା, ଗ୍ରାମରେ ଶ୍ୟାଳ ରହିବା ଓ ଧୂମକେତୁ ଦେଖିବା; ଗଛ ଅସମୟରେ ଫୁଟିବା ଓ ଫଳ ଦେବା—ଏମିତି ଅନେକ ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟ ସୂଚକ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ ଅଞ୍ଚଳର ନାଶ ହୁଏ। ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଭୟ, କୀର୍ତ୍ତି ର ମୃତ୍ୟୁ, ହାନି, ପ୍ରଶଂସା, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଏପରି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପଶକୁନ ବିଜ୍ଞାନ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବଖ୍ୟା କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦସ୍ ବିଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ବଖ୍ୟା କରିବି। ଅକ୍ଷର ଓ ଅନ୍ତସ୍ଥିତ ଶବ୍ଦର ତାଲବିଭେଦରେ ଚନ୍ଦସ୍ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ। ଚନ୍ଦସ୍ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାହାର କାରଣ ବଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ମଧ୍ୟରେ ଲଘୁ ଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ‘ରଗଣ’ କୁହାଯାଏ; ଗୋଷ୍ଠୀ ଶେଷରେ ଥିଲେ ‘ସଗଣ’ କୁହାଯାଏ। ତିନି ଲଘୁ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ‘ନଗଣ’ କୁହାଯାଏ; ତିନି ଅକ୍ଷର ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଅକ୍ଷର ଗୋଷ୍ଠୀ କୁହାଯାଏ। ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ, ଅନୁସ୍ୱାର ଲଘୁ ହୁଏ ଯଦି ପରେ ଥାଏ। ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଶ୍ଲୋକ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ; ତାହାର ବିଭାଗକୁ ବିରାମ କୁହାଯାଏ। ଚାରି ଭାଗ ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ‘ସମ’ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଭାବରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ହୋଇଛି।