ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ର ର ସାର, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଯେତେବେଳେ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ଦେଖେ, ତେବେ ସାଂସାରିକ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ନାଶ ହୁଏ। କାରଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଟେ। ଅଜ୍ଞାନର ସୀମିତତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଯେପରି ବାଲୁକା ରେ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶକ୍ତି ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛି। କେହି ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀ, କେହି ଗିରିଜା, ଆଉ କେହି ତାଙ୍କୁ ଅମ୍ବିକା ବୋଲି ଡାକନ୍ତି। ସେ କୌମାରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବାରାହୀ, ଇନ୍ଦ୍ରୀ, ଓ ଶାମ୍ଭବୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପରମେଶ୍ୱରୀ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର କାରଣ ସେ ଏକା। ଏହି କାରଣରୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉପରେ ଅତିତ, ସେ ପରମ ପୁରୁଷ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଯେଉଁ ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥା ରହିଛି, ସେଇ ପରମ ପଦ ଅଟେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି, କାଳପୁରୁଷ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରମର ପରମ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେ ପରମ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଜଣାଯାଉଥିବା, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦ। ମୂଢ଼ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେହ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏହା ଅଜ୍ଞାନର ବଡ଼ ଉପହାସ। ସେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାରର ତିନିଟି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ଆନନ୍ଦର ଆତ୍ମା ଏକାମାତ୍ର, ଓ ଋଷି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ୱରୂପରେ ଭିନ୍ନ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଦୁଇଟି ଭାବରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି। ସେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କାରଣ ଥିବାରୁ, ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଓ କାଳ—ଏହି ତିନିଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥିର ଅଟେ। ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ, ପରମ ନିବାସ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ। ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ସ, ଗୁଣମାନଙ୍କର ଆଧାର ଓ ଗୁଣର ରୂପ। ସେଠାରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାପରେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ତାହାଠାରୁ ଅହଂକାର ଆସିଲା। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବିଶ୍ୱ ହିତାର୍ଥେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ପରସ୍ପରର କାରଣ ହୋଇ କ୍ରମଶଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଭଳି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତା’ପରେ କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ମାନବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହି ସନ୍ତାନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମଣିଷ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, କାରଣ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ଅଟେ। ଏହାଠାରୁ ତଳେ ମହାତଳ ଓ ତାହାଠାରୁ ତଳେ ରସାତଳ ଅଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକପତିମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପୃଥିବୀର ଶେଷରେ ଅଛି ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଅଛି। ବାହ୍ୟ ନଦୀମାନେ ଓ ଅମର ସଦୃଶ ଲୋକମାନେ ସେଠି ଅଛନ୍ତି। କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକ ଅଟେ। ସେଠି ଲୁଣ, ଅଖୁ ରସ, ମଦ୍ୟ, ଘିଅ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ପାଣି ମିଶିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରସ୍ତାର ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଦୁଇଗୁଣା ବିସ୍ତୃତ ଅଟେ।