ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଆତ୍ମା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅଜୟ—ଏହା ଅବିନାଶୀ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ କର୍ମଫଳ କିମ୍ବା ଦୈବତାରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି କରିପାରିବେ କି? ଯେତେବେଳେ ସବୁ କିଛି ଦୈବ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ତେବେ ଅପକର୍ମର ମୂଳ ଯାହାକୁ ଜାଣିବା ପରେ, ଏହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ କିପରି ଚେଷ୍ଟା କରିବେ? ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ଏହି ଦେହ ଅପକର୍ମର ମୂଳ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏପରି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଗଲା—ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ପରେ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ପରେ, ମୁନିମାନେ କୃତଙ୍କ ସହିତ ଏସି, ସଗର ଓ ନନ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ କରାଯିଲା। କାଶ୍ୟପ ଓ ବିଦର୍ଭାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପାଇଁ, ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆସି ରାଜାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ପରେ ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଭାର୍ଗବ ଗୋତ୍ରର ମହାମୁନି ଔର୍ବ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ, ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ଵର ଦେଲେ। ସେ କେଶିନୀ ଓ ସୁମତିଙ୍କୁ ଖୁସି କରି କହିଲେ: “ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ଏହି ଵର ଚୟନ କର।” କେଶିନୀ ତାଙ୍କ ଵଂଶ ଚାଲିଥିବା ପାଇଁ ଏକ ପୁତ୍ର ଚୟନ କଲେ। କେଶିନୀଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସମଞ୍ଜ। ସମଞ୍ଜଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ହେଲେ। ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୁତ୍ରବିଧ୍ୱଂସୀ କ୍ରିୟା ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ଉପମା ଦିଆଗଲା—ଯେପରି ସୁନାରିଆ ଲୋହା ସମ୍ପର୍କରେ ନେଇ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ସମଞ୍ଜ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପିତୃପିତାମହଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ବାଧା ଆସେ। ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଲେ। କଚଗ୍ରହର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ମଦ୍ୟପାନରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିଜ ଦେହକୁ ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିଲେ। ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଯୋଦ୍ରୁମ ବୃକ୍ଷ ଉପଡ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହାର ନାଶ କିପରି କରାଯିବ, ଏ ନେଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରିଲେ। ଗୁପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଦେବେଶ୍ୱର କପିଳଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଗଛପରି ଶୟାନ ହୋଇ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ: “ମାନବ ରୂପରେ ଲୁଚିଥିବା ବିଜୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସଂସାର ଅଗ୍ନିର ସୀମାରେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେତୁ ହେଉଥିବା ଠାକୁର, ଆମେ ଶରଣ ନେଇଛୁ, ସମୁଦ୍ରର ଯେଉଁ କଷ୍ଟ ଆମକୁ ଦେଉଛି, ତାହାରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ସେମାନେ ଏହି ଜଗତକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି; ଏଠାରେ କୌଣସି ଶୁଭ ଆଶା ନାହିଁ। ଦେବମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଭୋଗରେ ଲିନ ଅସୁରକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଦେବତା ଶୀଘ୍ର ଏହାର ନାଶ କରନ୍ତୁ, ଏଠି ଆଉ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ଏପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ କପିଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏଠି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜିତ ହେଲା। କପିଳ, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ନେତ୍ର ତଳେ, ପାତାଳରେ ରଖିଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୋଜିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆଲଗା ଆଲଗା ହୋଇ, ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠ ଏକ ଯୋଜନ କରି କରି ଖୋଦିଲେ। ଏହି ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ପାତାଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ମଦ୍ୟମେ ମତ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେମାନେ ଅଶ୍ୱକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।