ଏକ ଦିନ, ଗଣନାର ଆଧାର, ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେବାର ଉପାୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କେଉଁଠି ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳିର ଆକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା ଶିଖର ବିଷୟରେ କଥା କହିବାକୁ ହେଲା। ଯେଉଁମାନେ ବିକୃତ ଅଂଗ, ଅଗ୍ନି, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଉପଲବ୍ଧ ଆଧାର ସହିତ ଏକତା ଥିବା ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅଲଗା ରାସ୍ତାରେ ଚଳିଥିବା ଗଠିତ ଏବଂ ଅଗଠିତ ଚାଳିକା ମଧ୍ୟର ଖୋଲା ସ୍ଥାନକୁ ଭିନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଯେବେ ଖୋଦା ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିଥାଏ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗ ମିଳିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏକତା ହୁଏ। ବିଚ୍ଛେଦକୁ ଆଧାର ଦେଇ ଯେବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗଠିତ ଯୋଡ଼ାର ପରି ହୁଏ। ଦୁଇଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଏକ ଚକ୍ରରେ ସମାନ ହେଲେ, ଏହାକୁ ‘ସମତାରେ ଧରିଥିବା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ, ଦୁଇଟି ସମାନ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଆଧା ଅର୍କରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଥାନ ହୁଏ। ଦୁଇଟିର ଅଗ୍ରଗତି ଓ ପ୍ରତ୍ୟାଗତି ଗଣିତ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଅଧିକ ହୁଏ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଥାନ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଭିନ୍ନ ହେଲେ, ଯଦି ଦୂର୍ଗତି ସଠିକ୍ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ଅର୍କ ଭିତରେ, ବାୟୁ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରସ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଘଟେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭୋଗ କରିଥିବାରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଫଳ—ଅଙ୍ଗ, ଦିଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହି କ୍ରିୟା ଦୁଇଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ସମାନ ରହିଲେ ପୁନଃପୁନ କରାଯାଏ। ଯଦି କମି ହୁଏ, ପ୍ରଭାବ ରାତିରେ ହୁଏ; ଅଧିକ ହେଲେ, ସେହି ସମୟରେ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଷଷ୍ଟି ନାଡିକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟ ଏହି ବିନ୍ଦୁର ସମୟ ହୁଏ। ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ଆଧା ସମୟ ନାଡିକା ଓ ତାହା ପରି ହୁଏ। ଏହାର ଘଟିବା ସମୟକୁ ଦୁଇଟିର ଯୁଗମ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଆକାର ନେଇଥିବାରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏବେ, ଚିହ୍ନ ଓ ଯଥାସମୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କଥା କହିବି। ସମୟର ଅଂଗ ଭାବେ ଦୁଇଟି ଗୁଣ୍ଡ, ଗୋଡ଼, ଓ ଚାଲିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଅଛି। ମେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନର ନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ। ପ୍ରଥମ, ପଞ୍ଚମ ଓ ନବମ ଭାବର ନାଥକୁ ତ୍ରିକୋଣ ନାଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଚିହ୍ନରେ, ତୃତୀୟ ଦେକନର ନାଥକୁ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗର ନାଥ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଚିହ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଇ, ଚିହ୍ନ ସହିତ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ନାଥମାନେ ଦିନ-ନାଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ଦୁଇଟିକୁ ଗଣନା କରାଯିବା ଉଚିତ—ତିମି କ୍ରୂର, ମୃଦୁ ଓ ପୁରୁଷ। ମେଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଉଚ୍ଚତା ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଅଂଶ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନ, ବାଣ, ନଖ, ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଜଡିତ ଅଛି। ଚଳିତ ଚିହ୍ନର ଦଳ ମଧ୍ୟରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାବରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାର ରହିଛି। ଚତୁର୍ଥ ଭାବ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଅଷ୍ଟମ ମୃତ୍ୟୁ-ତ୍ରିକୋଣ, ନବମ ଓ ପଞ୍ଚମ ତ୍ରିକୋଣ ଭାବ। ରାଜା, କୀଟ, ପଶୁ ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ଭାବରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗ ହେଉଛି ଲାଲ, ସ୍ୱେତ, ପିକର ରଙ୍ଗ, ଫିକା, ଧୂଆଁ ଓ ହଳଦିଆ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ସମତା, କୀର୍ତି ଓ ଭାସିବା ଦେଖାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ନାଥ। ଜୀବ ଜ୍ଞାନ ଓ ସୁଖର ଚିହ୍ନ, ଶୁକ୍ର ଇଚ୍ଛା, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଦୁଃଖ। ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ସେବକ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଦ୍ମାନେ ଏହିପରି ମନ୍ୟ କରନ୍ତି। ଶଚୀ, କଉଧି, ପାରବାଙ୍କ ରଙ୍ଗ ସ୍ୱେତ, ହଳଦିଆ, ଓ ସବୁଜ। କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମଙ୍ଗଳରୁ ଜନ୍ମିତ ମାନେ କ୍ରୂର; ବୁଧ କ୍ରୂର ଗ୍ରହ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ କ୍ରୂର। ପୃଥିବୀପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୟୂର, ପୃଥିବୀ, ଜଳ ଓ ବାୟୁରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଶନିର ଚିହ୍ନର ନାଥକୁ ଅନ୍ୟଜନ ନାଥ କୁହାଯାଏ; ରାହୁ ଅନ୍ୟଜନ ନାଥ। ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ରୈବତ, ଭୂକ, ସଖା ଓ ଅଧିପତିମାନେ ଏହି ଗଣନାରେ ବିଶେଷ ଭାଗ ନେଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଗଣନା, ଚିହ୍ନ, ଗ୍ରହ, ଭାବ ଓ ରଙ୍ଗର ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୟୋତିଷ ଓ ସମୟର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ।