ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚାୟାର ଗଣନା ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଛି— ସୂର୍ଯ୍ୟର ଛାୟାର ଯେଉଁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅନୁଳମ୍ବ ଝାଙ୍କି ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅନୁଳମ୍ବ ଝାଙ୍କି ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ତାହାର କିରଣ ର ଝାଙ୍କି, କିମ୍ବା ଶିରା ଅଂଶର ଝାଙ୍କି। ଏହି ଶିରା ଝାଙ୍କିକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ବାହ୍ୟ ଅଂଶରେ ଛାୟା ଗଣନା କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ସେହିଠାରେ ଦିଗ ଭାଗର ବିଭାଜନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହାର ଝାଙ୍କିକୁ ତିନି ଗୁଣ ଝାଙ୍କି ସହ ବୁନାଯାଏ। କର୍କଟ ରାଶି ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଧ ଚକ୍ରରୁ ବିୟୋଗ କରିବା ଦରକାର, ତୁଳା ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଧ ଚକ୍ରରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟମ ଅବସ୍ଥାର ଫଳ ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ତ୍ୱରିତ ଗତିକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରି ମିଳିଥାଏ। ଚକ୍ରର ଗତି ଓ ମିଳିଥିବା ମୂଲ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଯୋଗକୁ ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନୁକ୍ରମରେ, ଝାଙ୍କିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ, ଦୁଇ, ଓ ତିନି ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ କରାଯାଏ; ଏହିଠିକି ବାଣ ରୂପେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ରହିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ଅଠ ଭାଗରେ, ଶରତ୍କାଳରେ ଏକ, ଶୀତକାଳରେ ତିନି ଭାଗ ହୁଏ। ଏହି ଭାଗଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, କର୍କଟ ଆଦି ରାଶିଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଓ ଏକତ୍ରିତ ଭାବେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ଭୋଗ୍ୟ ଅଂଶ ଗଣନା କରିବା ଦରକାର; ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏହି ଅଂଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚାହିତ ଅବସ୍ଥା ସହ ଯୋଗ କରାଯିବ। ଚାହିତ ଦଣ୍ଡିକା ଓ ସୁଭାରୁ ଭୋଗ୍ୟ ଅଂଶ ବିୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ କ୍ରମେ ତିରିଶି ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ାଇ, ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ନାଡୀରୁ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ଭାଗ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଗଣନା କରିବା ଦରକାର। ଯଦି ଭୋଗ୍ୟ ଅଂଶ କମ୍ ଥାଏ କିମ୍ବା ଭୋଗିତ ଅଂଶ ବେଶି ଥାଏ, ତେବେ... ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣର ଅଂଶ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଂଶଠାରୁ କମ୍, ତେବେ ଗ୍ରହଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଆବରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀକୁ ଆଛାଦିତ କରେ, ସେପରି ଗ୍ରହଣ ଏମାନଙ୍କୁ ଢାକି ଦିଏ। ଯାହା ଆବୃତ ହୁଏ ଓ ତାହାର ଆବରଣ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଧ, ଏକ-ଷଷ୍ଠଂଶ ଓ ଦଶଗୁଣ ଅଂଶରେ ମାପାଯାଏ। ଅଙ୍ଗ ଓ ବାହୁ ଅଂଶର ମାପରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ଅର୍ଧ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଯଦି ଏହିଠାରେ ଅଧିକତା ଥାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସୁଖଦ ଶେଷ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷକୁ ମଧ୍ୟ ଭାବିଯାଏ; ଅମାବାସ୍ୟାର ଶେଷରେ ଏହି ଅଂଶର ତିନି ଗୁଣ ହୁଏ। ସେଉଁଠି ଅଂଶକୁ ଏହାର ଦିଗ ସହ ଗୁଣନ କରି, ଦୁଇ ବିୟୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଧ ଯୋଗ କରିଲେ ହରି ମିଳେ। ହରିର ଆଧାର ହେଉଛି ସୁନା; ତିନି ଗୁଣ ଅଂଶ ଯୋଗ କରି, ମାପକୁ ଏକ ଯୋଗ କରାଯାଏ। ବାଣର ଆଧାର ଛଅ ଗୁଣ କମ୍; ଏକ ଯୋଗ କରି, ପୁଣି ତିନି ଗୁଣ ଅଂଶ ଯୋଗ କରିବା ଦରକାର। ଛଅ ଅଂଶ ଧ୍ୱନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ; ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର, ଅନନମସ୍କାର ଓ ଦିଗର ଅଂଶ ମାପାଯାଏ। ପରେ, ଆବୃତ ଅବସ୍ଥାରେ, ପତ୍ରକୁ ଅର୍ଧ ସମୟ ଓ ତିନି ଗୁଣ ଅଂଶରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ଗଣନାରୁ, ଅର୍ଧ ସମୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ ଓ ଇଶ୍ୱର ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ କମ୍, ତାଙ୍କର ଅଂଶ ନଅ ଓ ପନ୍ଦର। ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରହର ଚକ୍ର ଦେଖି, ତାହାର ଆଧାରକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖିବା ଦରକାର। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଗଣନାର ଆଧାର ଆଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅନ୍ୟଠାରେ, ଶିଖରକୁ କୁହାଯାଏ, ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଓ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଆଙ୍କନ କରି। ଯେଉଁମାନେ ବିକୃତ ଅଙ୍ଗ, ଅଗ୍ନି, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମିଳିଥିବା ଆଧାର ସହ ଏକତ୍ରିତ ନୁହଁନ୍ତି— ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ଅଗ୍ରନ୍ଥିର ମଧ୍ୟର ଖୋଲା ଭାଗ, ତାଙ୍କର ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଖନନ ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗର ସମ୍ମିଳନ ହୁଏ। ବିଭାଜନ ଆଧାରିତ ହେଲେ, ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ସଂଧିର ପରି। ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ପରିଭ୍ରମଣ ଚକ୍ରରେ ସମାନ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ସମତାରେ ଧରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ, ଦୁଇଟି ସମାନ ହେଲେ, ମଧ୍ୟ ଧନୁର ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ସଂଯୋଗ ହୁଏ, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଏକତ୍ରିତ। ଦୁଇଟିର ଅଗ୍ରଗତି ଓ ପଛଗତି ନିର୍ଣ୍ଣିତ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରିଭ୍ରମଣ ବେଶି, ତେବେ ଏହି ସଂଯୋଗ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏଭଳି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହଣ ଓ ଗତିର ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଥିଲେ।