ଏଠି, ଆବଶ୍ୟକ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଆଙ୍ଗୁଠିର ମାପ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସମଚକ୍ର ବୃତ୍ତ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଛାୟାର ଶୀର୍ଷ ଛୁଇଁଯାଏ, ସେଠି ଦିନର ପ୍ରଭାତ ଓ ଅପରାହ୍ନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ବୃତ୍ତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ ଏକ ସୂତା ଦ୍ୱାରା ରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବା ଦରକାର। ମଧ୍ୟଦିଗରେ ଥିବା ମାଛ ଦ୍ୱାରା ମୁଖ୍ୟ ଓ ଉପଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏଠି, ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ବାହୁ-ସୂତା ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଚାହିଁଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ଏଭଳି, ଛାୟାର ବୃତ୍ତ ଓ ବିଷୁବ ଚକ୍ର ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି। ଆବଶ୍ୟକ ଛାୟା ଓ ବିଷୁବ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଛାୟାର ଶୀର୍ଷ ଅଛି, ସେଠିକୁ ନାମକରଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆଧାରକୁ ଶଙ୍କୁ (ଘନ୍ଟିକା) ଆକୃତିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ, ଛାୟା ପଛୁଆ କ୍ରମରେ ମାପାଯାଏ। ଏହାର ଗୁଣ ଓ ଉପାୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଯଥାଯଥ ଉପାୟରେ ଦିନ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଫଳ ମିଳେ। ସେଠାରୁ ଯୋଗାଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଛାୟା, ପୁଷ୍ପପାତ୍ର ଖୋଲିବା ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ଛାୟାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅନୁଲମ୍ବ ଜ୍ୟା ସଦା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅନୁଲମ୍ବ ଜ୍ୟା ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ତାହାର କିରଣର ଜ୍ୟା କିମ୍ବା ଶୀର୍ଷର ଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଶୀର୍ଷର ଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜନ କରି, ବାହ୍ୟ ଖଣ୍ଡରେ ଛାୟା ଗଣନା କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅନ୍ଶ ଅଛି, ସେଠାରୁ ଦିଗ ଭାଗର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହାର ଜ୍ୟାକୁ ତିନିଗୁଣ ଜ୍ୟା ସହ ଗୁଣନ କରାଯିବା ଉଚିତ। କର୍କଟ ରାଶିର ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଧ ଚକ୍ରରୁ ବିୟୋଗ କରିବା ଦରକାର, ତୁଳା ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଧ ଚକ୍ରରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ସାଧାରଣ ସ୍ଥିତିର ଫଳ ଧୀର ଓ ତ୍ୱରିତ ଗତି ପୁନଃପୁନଃ ଆରୋପ କରି ମିଳେ। ବୃତ୍ତର ଗତି ଓ ମିଳିଥିବା ମୂଲ୍ୟର ଯୋଗକୁ ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କ୍ରମାନୁସାରେ, ଜ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ, ଦୁଇ, ତିନିରେ ବିଭାଜନ କରିବା ଦରକାର; ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ଅଲଗା ଧନୁ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କର ଆଠ ଭାଗ ପ୍ରତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଶରତରେ ଏକ, ଶୀତକାଳରେ ତିନି—ଏପରି ଦିଆଯାଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ସହିତ, ଅଲଗା ଓ ଏକାଠି, କର୍କଟ ଆଦି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଥାଏ। ଉପଭୋଗ କରିବା ଅଂଶ ଗଣନ କରିବା ଦରକାର; ସାନ୍ଧ୍ୟାରେ ଏହି ଅଂଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଇଚ୍ଛିତ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ। ଇଚ୍ଛିତ ଦଣ୍ଡିକା ଓ ସୁଭାରୁ ଉପଭୋଗ ହୋଇଥିବା ଅଂଶ ବିୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ତିରିଶେ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି କରି, ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟରେ ବିଭାଜନ କରାଯିବା ଦରକାର। ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ନାଡୀରୁ ଏହିପରି ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ଅଂଶ ଗଣନ କରାଯିବ। ଉପଭୋଗ ଅଂଶ ଯଦି କମ୍ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ ଅଂଶ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ— ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣର ଅଂଶ ଇନ୍ଦ୍ରର ତୁଳନାରେ କମ୍ ହୁଏ, ତେବେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଗ୍ରହଣ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଆବରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଦିଏ, ସେପରି ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୁଏ ଓ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ ଆବରଣ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅର୍ଧ, ଏକ-ଷଷ୍ଠାଂଶ ଓ ଦଶଗୁଣ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଏ। ସ୍ଥିରତାର ଅର୍ଧ ସମୟ ଅଙ୍ଗ ଓ ବାହୁର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଯଦି ଏହାରେ ଅଧିକତା ଥାଏ, ତେବେ ଏପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଧୁର ଶେଷରେ— ଏଠି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷକୁ ମଧ୍ୟ ଭାବିବା ଦରକାର; ଅମାବାସ୍ୟାର ଶେଷରେ ତିନିଗୁଣ ଅଂଶ ହୁଏ। ସେଉଁଠାରେ ତାହାର ଦିଗ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣନ କରି, ଦୁଇ ବିୟୋଗ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଧ ଯୋଗ କରିଲେ ହରି ଫଳ ମିଳେ। ହରିର ଆଧାର ସୁନା; ତିନି ଗୁଣ ଅଂଶ ସହିତ ମାପରେ ଗଣନ ଯୋଗ କରିବା ଦରକାର। ବାଣର ଆଧାର ଛଅ ଗୁଣ କମ୍; ମାପରେ ଏକ ଯୋଗ କରି, ପୁନଃ ତିନି ଗୁଣ ଅଂଶ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଛଅ ଧ୍ୱନି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଭକ୍ତି ସହିତ ଧନୁକୁ ନମନ, ଅନନମନ ଓ ଦିଗ ଅଂଶ ମାପାଯାଏ। ତାପରେ, ଆଚ୍ଛାଦିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପତ୍ର ଅର୍ଧ ସମୟ ଓ ତିନି ଗୁଣ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ସେଇ ଦୁଇର ଗଣନାରୁ, ଅର୍ଧ ସମୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର ଓ ଏହାର ନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ କମ୍, ଏଠାରେ ନଅ ଓ ପନ୍ଦର ଅଂଶ ଅଛି। ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରହର ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦେଖି, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଆଧାର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଦରକାର। ଯେତେବେଳେ ତାହା ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ଏହା ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଆଗମନ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।