ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଦାନୁସାରେ, ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ‘କ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସାତି ଧାତୁ, ‘ସୌତ୍ର’ ଏବଂ ‘ସ୍ତମ୍ଭ୍ୱାଦିକ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧାତୁମାନେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ‘କୁଧା’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବିଶି ଦୁଇଟି ଧାତୁକୁ ଉଦାତ୍ତ ସ୍ୱର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ପରସ୍ମୈପଦ ଧାତୁମାନେ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ନେଇଥିବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ‘ଚୁର’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏବଂ ‘ଞ୍ୟ’ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଧାତୁମାନେ ଏକ ଶତ ତିରିସି ଅର୍ଥାତ ୧୩୬ ଟି ଅଛନ୍ତି। ‘ଚର୍ଚା’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏବଂ ‘ଆଧୃଷୀୟ’ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଧାତୁ, ସେପରି ‘ପ୍ୟ’ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ‘ପଦ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଦଶ ଧାତୁକୁ ଆତ୍ମନେପଦ ରୂପରେ ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି। ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ, ମୂଳ ଶବ୍ଦରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପଯୋଗ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହି ଅର୍ଥରେ, ‘ଚିତ୍ର’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏବଂ କର୍ତ୍ତା-କରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ‘ସ୍ତୋମ’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଷୋଳ ଧାତୁ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ‘ଅନ୍ଦତସ୍ୟ’ ଉଦାହରଣ। ସମସ୍ତ ଧାତୁ ସମସ୍ତ ଗଣର ଅଂଶ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଇଛି ଏବଂ ସେମାନେ ଅନେକ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସାରାଂଶ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ‘ବୃଞ୍’ ଏବଂ ‘ବୃଞ୍’ ବ୍ୟତୀତ, ସମସ୍ତ ‘ଅ’ ଶେଷ ଧାତୁ ବାହାର କରାଯାଇଛି। ‘ଭଞ୍ଜ’, ‘ଭୁଜ’, ‘ଭ୍ରସ୍ଜ’, ‘ମତ’, ‘ଜି’, ‘ଯଜ’, ‘ଯୁଜ’, ‘ରୁଜ’, ‘ରଞ୍ଜ’, ‘ଅବି’, ‘ଜିର୍’, ‘ସ୍ୱଞ୍ଜ’, ‘ଇସଞ୍ଜ’ ଏବଂ ‘ସୃଜ’—ଏହିମାନେ ଧାତୁ। ଏହାପରେ ‘ଶଦ୍’, ‘ସଦୀ’, ‘ସ୍ବିଦ୍ୟତିଃ’, ‘ସ୍କନ୍ଦିର୍’, ‘ହଦୀ’, ‘କ୍ରୁଧ୍’, ‘କ୍ଷୁଧି’, ‘ବୁଧ୍ୟତୀ’ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ‘ମନ୍ୟ’, ‘ଅନ୍ନା’, ‘ପ୍କ୍ଷିପ୍’, ‘ଛୁପିତ’, ‘ପ୍ତିପ’, ‘ସ୍ତୃପ୍ୟତି’, ‘ଦୃପ୍ୟତୀ’ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅଛନ୍ତି। ‘କ୍ରୁଶି’, ‘ଦଂଶି’, ‘ଦିଶୀ’, ‘ଦୃଶ୍’, ‘ମୃଶି’, ‘ରୁଶ୍’, ‘ଲିଶ୍’, ‘ବିଶ୍’, ‘ସ୍ପୃଶଃ’, ‘କୃଷିଃ’ ଏବଂ ‘ବସତି’, ‘ଦହତି’, ‘ହିଦୁହୋ’, ‘ନହ୍ମିହ୍’, ‘ରୁହ୍ଲି’, ‘ହ୍ୱହି’ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ‘ଚାଦ୍ୟା’ ଅବ୍ୟୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ, ‘ଗବୟ’ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ‘ପ୍ରାଦ୍ୟା’ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ ଏବଂ କାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଗଣର ପାଠ, ସୂତ୍ରର ପାଠ, ଏବଂ ଧାତୁର ପାଠ—ଏହାମାନେ ସ୍ୱୀକୃତ। ନାରଦ, ସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଲୋକିକ ଶବ୍ଦ, ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ। ମୂଳ, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଅଦେଶ, ଲୋପ ଏବଂ ଅଗ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶବ୍ଦ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହି ଶବ୍ଦ ସମୂହ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ, ନାରଦ, କେହି ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏବେ ଆସ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ କେମିତି ମାନବ ଧର୍ମ ପୂରଣ କରିପାରିବେ, ତାହା ଉପଦେଶ ହେଉଛି। ଗଣନା, ଜନ୍ମକୁଣ୍ଡଳୀ, ଏବଂ ‘ସ୍କନ୍ଧ’ ନାମକ ସଂଗ୍ରହ ଏହି ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ଏବଂ ‘ଉଦାସ୍ୟ’ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। କୁଣ୍ଡଳୀରେ ରାଶିର ବିଭାଗ, ଗ୍ରହମାନେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟ ଅଛି। କର୍ମ, ଆୟୁ, ଅଷ୍ଟ ଗଣ, ରାଜ ଯୋଗ ଏବଂ ଦେବ ଯୋଗ ଓ ଏହାର ଫଳ ବିଶେଷ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ଗ୍ରହ ଅବସ୍ଥାର ଫଳ ଏବଂ ସହାୟକ ମିଶ୍ର ଯୋଗ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ହାରାଇଯାଇଥିବା ଜନ୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଡ୍ରେଷ୍କାଣର ଲକ୍ଷଣ ଏହିପରି ଅନେକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ତିଥି, ଦିନ, ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଅର୍ଧତିଥିର ଯୋଗ, ଚନ୍ଦ୍ରର କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧି, ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରର ଋତୁ ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ବାଳ କଟିବା, କାନ୍ ଛିଦ୍ର କରିବା, ମୁଣ୍ଡନ, ଛୁରି ବାନ୍ଧିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ, ସ୍ଥାନ ପ୍ରବେଶ, ଅଚାନକ ବୃଷ୍ଟି ଏବଂ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂହୂର୍ତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଗଣନାରେ, ଏକ, ଦଶ, ଶତ, ସହସ୍ର, ଦଶ ହଜାର, ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣନା ହୁଏ। ‘ନିରବର’, ‘ମହାପଦ୍ମ’, ‘ଶଙ୍କୁ’ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣନା ଅଛି। କ୍ରମରେ ହେଉ କି ଅକ୍ରମରେ, ଆବଶ୍ୟକ ଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗ ହେଉଛି। ଭାଗାର୍ଥ ସୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଶେଷ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦକୁ ଗୁଣନ କରି ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯିବା ଦରକାର। ଶେଷ ଯଦି ବିସମ ହୁଏ, ତେବେ ବିସମକୁ ଛାଡ଼ି ମୂଳକୁ ପୃଥକ୍ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଉତ୍ପାଦକୁ ପୁଣି ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଭାଗ କରିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଧାତୁ ଓ ଗଣନାର ଅଦ୍ଭୁତ ବିସ୍ତାର ଏବଂ ଉପଯୋଗ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଧର୍ମର ସମ୍ପାଦନ ହୁଏ, ଏହି ଉପଦେଶ ନାରଦଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି।