ମୁନିବର ନାରଦଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇ, ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଉଛି। ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱର ଥିବା ଚାରିଟି ଧାତୁ, ଯାହା ‘ଦ୍ୱିଷ’ ଓ ତାହା ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ମୂଳ ଧାତୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ‘ଇର’ ଓ ତାହା ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏଥିବା ତେରଟି ଧାତୁକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଧାତୁ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ‘ଷୁ’ ଆରମ୍ଭିକ ସାତି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଘୋଷିତ, ଏବଂ ‘ଘୁ’ ଆରମ୍ଭିକ ତିନିଟି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ‘ଷ୍ଟୁଞ୍’ ଏକମାତ୍ର ଧାତୁ ବ୍ୟାକରଣ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ଇଙ୍’ ଧାତୁ କେବଳ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ‘ଞିଷ’ ଧାତୁ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ଶୋଇବା, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ। ମୁନିବର, ପାରମ୍ପରିକ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ ‘ଦୀ’, ‘ଧୀ’, ‘ଭେ’, ଏବଂ ‘ହ୍ୱେ’ ଧାତୁଗୁଡିକୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ‘ହ୍ନୁ’ ଧାତୁ, ଯଦି ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ‘ଚର୍କରୀତ’ କୁହାଯାଏ। ବେଦରେ ‘ଦା’ ଆରମ୍ଭିକ ଧାତୁଗୁଡିକୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ମା’, ‘ହା’ ଓ ‘ଦ୍ୱା’ ଧାତୁ, ଯଦି ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡିକୁ ‘ଦାନ’ ଶ୍ରେଣୀର ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ମନାଯାଏ। ‘ଘୃ’ ଆରମ୍ଭିକ ବାରଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ‘ଦିଭ’ ଆରମ୍ଭିକ ପଚିଶି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ‘ପୂ’ ଆରମ୍ଭିକ ସାତି ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ‘ସ୍ୟତି’ ଆରମ୍ଭିକ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘ମୃଷ’ ଆରମ୍ଭିକ ପାଞ୍ଚଟି ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏଠାରେ ‘ରାଧୁ’ ଧାତୁ କର୍ମକ, ଏହିପରି ‘ସ୍ୱାଦି’ ଓ ‘ଚୁରାଦି’ ଶ୍ରେଣୀର ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ଶ୍ରେଣୀରେ କର୍ମକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ‘ରଧ’ ଆରମ୍ଭିକ ଆଠଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏହିପରି, ‘ଦିଭ’ ଶ୍ରେଣୀରେ ଚାରିଶେ ଧାତୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ‘ଦୁନୋତି’ ଆରମ୍ଭିକ ସାତି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ‘ତିକ’ ଆରମ୍ଭିକ ଚୌଦ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ‘ତୁଦ’ ଆରମ୍ଭିକ ଛଅଟି ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ‘ବ୍ରଶ୍ଚ’ ଆରମ୍ଭିକ ଏକଶେ ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ‘ଣୁ’ ଆରମ୍ଭିକ ଚାରିଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ‘ପୃଙ୍’ ଓ ‘ମୃଙ୍’ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ, ଏବଂ ‘ରି’ ଆରମ୍ଭିକ ଛଅଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ‘ପ୍ରଚ୍ଛାଦି’ ନାମକ ଶୋଳ ଧାତୁ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ‘କୃତି’ ଆରମ୍ଭିକ ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ‘କୃତି’ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ, ‘ପରସ୍ମୈପଦ’ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତି ହୁଏ, ଏହିପରି ‘ରୁଧ’ ଓ ‘ନନ୍ଦା’ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ। ‘ଉଦାତ୍ତ’, ‘ଶିଷ’, ‘ପିଷ’, ‘ରୁଧ’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆରମ୍ଭିକ ପଚିଶି ଧାତୁ ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘ମନୁ’, ‘ବନ’ ଓ ‘ଆତ୍ମନ’ ରୂପରେ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି ଓ ‘କୃଞ୍’ କୁହାଯାଏ। ‘କ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭିକ ସାତି ଧାତୁ ଉଭୟପଦ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହିପରି ‘ସୌତ୍ର’ ଓ ‘ସ୍ତମ୍ଭ୍ୱାଦିକ’ ଆରମ୍ଭିକ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ। ‘କୁଧା’ ଆରମ୍ଭିକ ବାଇଶି ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ପରସ୍ମୈପଦ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ସ୍ୱରରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଚୁର’ ଆରମ୍ଭିକ ଓ ‘ଞ୍ୟ’ ଶେଷ ଧାତୁ ମୋଟ ୧୩୬ ଟି ଅଛି। ‘ଚର୍ଚା’ ଆରମ୍ଭିକ ଓ ‘ଆଧୃଷୀୟ’ ଶେଷ ଧାତୁ, ସେପରି ‘ପ୍ୟ’ ଶେଷ ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ଗଣନାରେ ଅଛି। ‘ପଦ’ ଆରମ୍ଭିକ ଦଶ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ, ମୂଳ ଶବ୍ଦରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ। ଧାତୁର ଅର୍ଥରେ ‘ଚିତ୍ର’ ଆରମ୍ଭିକ ଧାତୁ, କର୍ତ୍ତା ଓ କରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ‘ସ୍ତୋମ’ ଆରମ୍ଭିକ ଶୋଳ ଧାତୁ ଏପରି ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ‘ଅନ୍ଦତସ୍ୟ’ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ସମସ୍ତ ଧାତୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଅଂଶ ଭାବେ ମନାଯାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଧାତୁମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ, ସ୍ୱର, ଓ ପଦ ଭେଦର ନିୟମ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନିବରଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଅଂଶକୁ ଉଦ୍ଘାଟନ କରେ।