ଏକ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ବିଦ୍ୱାନ ଋଷି ନାରଦଙ୍କୁ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଧାତୁମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ, ପଦ ବିଭାଗ ଓ ଉପଯୋଗ ବିଷୟରେ ଏକ ଅନୁକ୍ରମିକ ବିବରଣ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏଠାରେ, ‘ଦ୍ୟୁତା’ ଆଦି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦଳର ୨୨ଟି ଧାତୁକୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଥିଲା। ତାପରେ, ‘ଜ୍ୱଳଦ’ ଆଦି ଦଳର ୫୨ଟି ଧାତୁକୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଅନୁଦାତ୍ତ ଧାତୁମାନ ବ୍ୟାପଦ ଅର୍ଥାତ କ୍ରିୟାପଦ ଭାବରେ ଥିଲେ, ‘ଭା’ ଓ ‘ଦ୍ୟୁତ’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ଏଠାରେ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ‘ସଦ’ ଓ ‘ଆଶ୍ରୟ’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ଉଦାତ୍ତ, ଏବଂ ‘କୁଚାଦ’ ଓ ‘ବେଦ’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ମଧ୍ୟ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ସ୍ୱରିତ’, ‘ଇଛ’, ‘ଭୃଞ’ ଆଦି ଚାରି ଧାତୁକୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି। ‘ଅଷ୍ଟାଦଶ’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ହୃ’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ପରସ୍ମୈପଦ, ଏବଂ ‘ଗୁପ’, ‘ଆ’, ‘ତ୍ର’ ଏହି ତିନି ଧାତୁ ଦୁଇପଦରେ ଉପଯୋଗ ହୁଏ। ‘ସ୍କମ୍ଭ’ ଆଦି ୧୫ଟି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ପଚ’ ଆଦି ସ୍ୱରିତ ଚିହ୍ନିତ ଧାତୁମାନ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଭୂ’ ଆଦି ଦଳର ୧୦୦୬ ଧାତୁକୁ ମୂଳ ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି। ‘ଦ୍ୱିଷ’ ଆଦି ଚାରି ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଇର’ ଆଦି ୧୩ ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଧାତୁ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଷୁ’ ଆଦି ସାତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ‘ଘୁ’ ଆଦି ତିନି ଧାତୁ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ଷ୍ଟୁଞ’ ଏକ ଏକାଧିକ ଧାତୁ ଯାହା ବ୍ୟାକରଣ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମାନେ ଜଣାଶୁଣା। ‘ଇଙ୍’ ଧାତୁ ଏକ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି। ‘ଞିଷ’ ଧାତୁ, ମାନେ ଶୟନ କରିବାର ଅର୍ଥରେ, ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଦୀ’, ‘ଧୀ’, ‘ଭେ’, ‘ହ୍ୱେ’ ଧାତୁମାନ ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିରେ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ହ୍ନୁ’ ଧାତୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ବ୍ୟବହାର ହେଲେ, ଚର୍କରୀତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି। ‘ଦା’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ବେଦରେ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ମା’, ‘ହା’, ‘ଦ୍ୱ’ ଧାତୁମାନ ଅନୁଦାତ୍ତ ସ୍ୱରରେ ଦାନ ଧାତୁ ଦଳରେ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଘୃ’ ଆଦି ୧୨ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଦିଵ’ ଆଦି ୨୫ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ‘ପୂ’ ଆଦି ସାତ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ସ୍ୟତି’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ମୃଷ’ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ଏଠାରେ ‘ରାଧୁ’ ଧାତୁ କର୍ମକ, ସ୍ୱାଦି ଓ ଚୁରାଦି ଧାତୁମାନ ବୃଦ୍ଧି ଶ୍ରେଣୀରେ କର୍ମକ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ରଧ’ ଆଦି ଏଠାରେ ଆଠ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ଦିଵ’ ଦଳରେ ୪୦୦ ଧାତୁ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଦୁନୋତି’ ଆଦି ସାତ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ତିକ’ ଆଦି ୧୪ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ତୁଦ’ ଆଦି ଛଅ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ବ୍ରସ୍ଚ’ ଆଦି ୧୦୫ ଧାତୁ ଉଦାତ୍ତ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ‘ଣୁ’ ଆଦି ଚାରି ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ପୃଞ୍’ ଓ ‘ମୃଞ୍’ ଧାତୁ ଆତ୍ମନେପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ, ‘ରି’ ଆଦି ଛଅ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉପଯୋଗ। ‘ପ୍ରଚ୍ଛାଦି’ ନାମକ ୧୬ ଧାତୁ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘କୃତି’ ଆଦି ଧାତୁମାନ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘କୃତି’, ‘ରୁଧ’, ‘ନନ୍ଦା’ ଧାତୁମାନ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ପରସ୍ମୈପଦ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ‘ଉଦାତ୍ତ’, ‘ଶିଷ’, ‘ପିଷ’, ‘ରୁଧ’ ଆଦି ୨୫ ଧାତୁ ଏହି ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ। ‘ମନୁ’, ‘ବନ’, ‘ଆତ୍ମନ’ ରୂପରେ ଧାତୁ ସ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲେ ‘କୃଞ୍’ ଭାବରେ ଗଣିଯାଇଛି। ଏଭଳି ନାରଦ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି ଧାତୁମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଉପଯୋଗ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ପଦ ବିଭାଗ ବିଷୟରେ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରାର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ।